Uzayda bir şeyler oluyor: Hadi ‘göğe bakalım’
Yazılı tarihin başlarından bu yana, Babillerden, Mısırlılara, İnkalardan, Antik Yunan’a kadar neredeyse tüm medeniyetlerin gözü daima semada olmuş. İlahlarını da göklerden almışlar, geleceği de orada aramışlar. 20. Yüzyıl ile birlikte ise uzay yalnızca bakılan, hayal edilen bir alan olmaktan çıkıp, araçlarımız, roketlerimizle gidip gelebildiğimiz somut bir yere dönüştü. Uzay Yarışı’nın bitmesiyle ilgimizin görece azaldığı semalar son yıllarda birçok insanın tekrar gündemine girdi. Mars’ı kolonileştirme projelerinden, geceleri gökyüzüne baktığımızda bir ip üzere parıldayan yeni minik uydulara, atıl kalan eski uyduların yarattığı kirlilikten, uzayın militaristleşmesine kadar birçok mevzu haberlerde baş köşeye oturuyor. Bizler konutlarımıza kapanmış, gökyüzüne hasret kalırken, uzayda bir şeyler oluyor.
Soğuk Savaş’ın bitmesi ile gündemden düşen uzay projeleri son yıllarda tekrar konuşuluyor. Bu sefer işin içinde büyük teknoloji şirketleri var. Pekala ne oldu da uzay tekrar gündemimize girdi, bu hareketliliğin sebepleri neler? Dr. Sevecen Kaya, son yıllarda yaşananları şöyle kıymetlendiriyor:
“Aslında astrofizikçiler için uzay gündemden hiç düşmedi. Ancak Elon Musk, Jeff Bezos üzere zenginler son 10-15 yılda servetlerini 50-100 kat arttırdı ve her birinin yüzlerce milyar dolar serveti var. Evvelden yalnızca ülkelerin maddi olarak altından kalkabileceği boyutta olan uzay araştırmaları artık bu ultra zenginlerin ferdî olarak finanse edebildiği seviyedeler. Musk ve Bezos’un (ve diğerlerinin) ferdî ilgileri hangi hususlardaysa o mevzulara yatırım yapıyorlar, ve ortak ilgi alanlarından biri uzaya insan yollamak ve uzayın kolonizasyonu. Bir öteki sebep de iklim krizinin dünyamızı gittikçe yaşanamaz hale getirmesi ve süratle tükenen kaynakların artan nüfusu artık destekleyemiyor olması. Zati yıllardır “dünya dışı yaşam” (yani Ay’a ve öbür gezegenlere insan yerleştirme) uzun vadeli bir tahlil olarak gündemdeydi. Artık ise global ısınma yüzünden artan aciliyet ve gelişen teknolojiler bu mevzuyu gündemde tutuyor.”
UZAYIN ÇEHRESİ DEĞİŞİYOR
Paypal’ın kurucularından, elektrikli araç devi Tesla’nın sahibi Elon Musk’ın uydular vasıtası ile tüm dünyaya internet sağlama projesi: Starlink. Masa kadar olan bu uydular dünyaya hayli yakın bir uzaklıkta yörüngeye oturtuluyor. Her ay 60 adet Starlink uydusunu atmosfere göndermeyi planlayan Musk’ın şirketi SpaceX, 2027’ye kadar yaklaşık 42 bin uyduyu yörüngeye yerleştirmeyi hedefliyor.
Starlink uydularıyla ilgili tartışılan iki bahis var. Birincisi, proje başarılı olursa Elon Musk’ın dünyadaki en büyük internet sağlayıcısı olarak bir monopole dönüşecek olması. İkincisi ise, bu minik uydulardaki güneş gücü panellerinin gece gökyüzünü aydınlatması ve başka gök cisimlerinin görülmesini engellemesi. Bunun yalnızca gökyüzü gözlemcileri için değil, birçok büyük bilimsel araştırma için de değerli bir sorun oluşturabileceği konuşuluyor.
Dev teknoloji şirketlerinin uzay seyahati projeleri, Çin’in yeni uzay üssü, AB ve Britanya’nın yeni telekom uyduları projeleri… Bunlar ortalama bir insanı nasıl etkileyecek? Önümüzdeki yirmi yılda hayatımızda bir şeyler değişecek mi?
Dr. Kaya’ya nazaran ortalama insan, bu teknolojiler sayesinde dünyanın neredeyse her noktasında çok daha ucuz ve daha süratli bir internet erişimine sahip olacak. Uzaya ilgisi olan zenginler ise isterlerse uzay turisti olarak uzaya gidebilecek. Dr. Kaya “Uzaya ilgisi olan zenginler ise isterlerse uzay turisti olarak uzaya gidebilecek, ki birkaçı çoktan gitti ve döndü. Uzak gelecekte ise şayet Mars’ı yahut Ay’ı kolonize edersek muhakkak bir sayıda insanın oralara gidip yerleşmesi kelam konusu olacak fakat bunun ortalama bir insanın hayatında rastgele bir fark yaratacağını, yahut önümüzdeki 20 yıl içinde gerçekleşeceğini pek sanmıyorum” diyor.
MARS’IN KOLONİLEŞTİRİLMESİ
Avrupa devletlerinin 15. Yüzyıldan başlayarak Amerika’yı, Afrika’yı, Asya ve Avustralya’yı kolonileştirmesi dünya tarihini kökten etkiledi.
Eski koloniler artık bağımsız, Dünyada da kolonileştirilecek, keşfedilmemiş bir yer pek kalmadı. Yeni maksat ise uzay. Koloniciler bu sefer Avrupalı imparatorluklar değil, dev teknoloji firmaları.
Elon Musk SpaceX şirketi ile; dünyanın en güçlü insanı, Amazon’un sahibi Jeff Bezos ise Blue Origin şirketi ile Uzay Yarışı’nın ikinci fazında başı çekiyor. SpaceX firması ve yeni kuşak roket ve mekikleri ile Musk, 2050 yılında Mars’taki birinci kalıcı üssü kurmak üzere yıllardır çalışıyor. Bu noktada akıllarda birtakım sorular beliriyor: Uzayın bir sahibi olabilir mi? Ay’da, Mars’ta kurulacak üsler ortasındaki problemler nasıl çözülecek?
UZAYIN BİR SAHİBİ YOK
Dr. Kaya, “Uzayın bir sahibi yok” diyor ve bunun nedenini şu tabirlerle açıklıyor:
“1950’li ve 60’lı yıllarda imzalanan bir dizi muahede (Dış Uzay Antlaşması ve buna ek birkaç diğer anlaşma) ile uzaydaki her şeyin insanlığın ortak malı olduğuna karar verilmiş. Günümüzde dünya ülkelerinin büyük çoğunluğu bu antlaşmaları imzalamış ve bunu kabul etmiş durumda. DUA’nın en değerli hususlarından birine nazaran hiçbir ülke uzay üzerinde yahut uzaydaki rastgele bir gezegen, uydu, göktaşı, vs üzerinde egemenlik ilan edemez yahut bunları ticari olarak sömüremez.
“Herhangi bir ülke Ay’da yahut Mars’ta üsler kurarsa en kıymetli soru bunların hangi hedefle kurulduğu olacak. Barışçıl gayeyle mı kurulmuş yoksa rastgele bir savaşta kullanılma ihtimali var mı? Askeri bir emeli var mı? Kar hedefi var mı? Yalnızca bilimsel araştırmalar için mi kurulacak? Bu üssün kimlere, nasıl yararı olacak? Bu soruların karşılıkları ülkeler ortasında meseleler olup olmayacağını belirleyecek. Birleşmiş Milletler’in dış uzay bağlantılarını denetleyen bir ofisi bulunuyor (United Nations Office for Outer Space Affairs). Bu ofisin çalışma alanlarından biri uzayın barışçıl maksatlarla kullanıldığından ve milletlerarası bir işbirliği içinde keşfedildiğinden emin olmak. Hem bu bahsettiğim imzalanmış memleketler arası mutabakatların takibini yapıyorlar, hem de farklı ülkelere ulusal çaptaki kanunların düzenlenmesinde yol gösteriyorlar.”
Birkaç yıl evvel ABD senatosunda alınan bir kararla uzay cisimlerinde madencilik yapılmasına müsaade verildiğini ve bu haberin hem uzay meraklılarını hem de kimi madencilik şirketlerini çok sevindirdiğini hatırlatan Dr. Kaya, bu gerçekleşirse yaşanacakları şu sözlerle anlatıyor:
“Bazı uzmanlara nazaran, rastgele bir ABD şirketi bir asteroitte madencilik yaparsa ABD milletlerarası kanunları ihlal etmiş olacak. Öbür uzmanlar ise, DUA bu çeşit bahislerle ilgili kesin kurallar içermediğinden ve yazılı kurallar belirsizlikler içerdiğinden ihlal kelam konusu olmayacağı görüşünde. Bu durum gerçekleştiğinde ülkeler ortası gerginlikler yaşanabilir, iş politik ve yasal bir kâbusa dönüşebilir. Bu makûs senaryonun olmaması için bir an evvel hem memleketler arası hukukun hem de ulusların kendi hukuklarının düzenlenmesi ve her ayrıntının düşünülüp yazılması gerekiyor. Teknoloji bu kadar süratli ilerlerken hukukun geri kalmaması gerek.
“Şunu da belirtmek isterim ki son 20-25 yıldır memleketler arası işbirliğiyle çok problemsiz çalışan bir milletlerarası uzay istasyonu var (ISS, International Space Station). Birkaç farklı ülkenin katkılarıyla yapıldı, her vakit geliştiriliyor, yenileniyor ve farklı ülkelerden astronotlar gidip orada deneyler yapıyorlar. Lakin doğal ki tek bir uzay istasyonunun idaresi ile tüm uzaydaki binlerce değişik cisim için yapılabilecek çeşitli memleketler arası işbirliklerini birebir tutmak gerçek olmaz.”
UYDULARI GÖREBİLİRSİNİZ
Mayıs 2021 itibariyle bin 565 tanesi uzaya fırlatılmış olan Starlink uydularını da gözlemlemeniz mümkün. İlgili internet sitesine girip pozisyonunuzu kullanmasına müsaade verdiğinizde bu uyduların hangi gün, hangi saatlerde, nereden geçeceğini görebilirsiniz.
MERAKLISINA TEKLİFLER
Dr. Hoş Kaya’dan uzay araştırmalarına merak salanlara belgesel ve kitap teklifleri:
- Ay’a yollanan Apollo uzay araçlarıyla ilgili belgesel: Apollo 11
- Hubble uzay teleskobu ile ilgili belgesel: IMAX
- Carl Sagan kitapları: Kozmos (1980’li yıllarda ve 2014’te belgesel serisi de yapıldı), Soluk
- Mavi Nokta, Karanlık Bir Dünyada Bilimin Mum Işığı
PENCEREDEN YILDIZLARA
Meşakkatten pek çok insanın yeni hobiler edinmeye çalıştığı bu Covid günlerinde, hazır yaz da gelmişken ve gökyüzü hâlâ bakılabilecek bir yerken meraklıları için gökyüzü gözlemciliğine nasıl başlayabileceklerini araştırdık.
1- Ay’ı gözlemleyerek başlayın. Uydumuz geceleri en kolay görülen uzay cismidir, her gün tıpkı saatte birebir yerden bakıp Ay’ın formu ve pozisyonundaki değişiklikleri fark edin.
2- Güneş’e bakın. Natürel ki direkt değil. Lakin doğduğu ve battığı noktaları gözlemleyebilirsiniz. Bir gün doğumu-batımı takvimi edinmenizde yarar var.
3- Bir müşahede tablosu kullanın. Ankara Üniversitesi Kreiken Rasathanesi’nin internet sitesinde yer alan bilgileri inceleyerek 2021 yılında yaşanacak gök olaylarına hakim olabilirsiniz.
4- Şimdi bir teleskop almayın. Meskeninizde hali hazırda bir dürbününüz varsa onu kullanabilirsiniz yahut ucuz bir dürbün alabilirsiniz. Çıplak gözle gözlemlediğinizden farklı neler görüyorsunuz? Mesela Büyük Ayı’nın kuyruğundaki ikinci yıldızın aslında tek bir yıldız değil, Mizar ve ondan daha küçük olan Alcor yıldızlarından oluştuğunu fark edeceksiniz. Bilhassa karanlık bir yerdeyseniz Samanyolu’nu incelemek çok keyifli ve öğretici olabilir. Bu noktada şimdi her şeyi bilmenize gerek yok, isimlere değil formlara aşina olmanız kâfi.
5-
6- Karanlık bir bölgede müşahede yapmaya başlayabilirsiniz. Ulusal parklar yahut kamp alanlarını deneyebilirsiniz. Dünyada müşahede yapılabilen karanlık bölgeleri şuradan inceleyebilirsiniz.
7- Gözlemci topluluklarına katılın. Bilhassa üniversitelerin astronomi kulüplerine bakmanızda yarar var.
8- Teleskop araştırmaya başlayabilirsiniz. En azından 6 aydır gece gökyüzünü gözlemliyorsanız ve kimi aşikâr başlı uzay cisimlerini otanıyabiliyorsanız bir sonraki basamağa geçmeyi planlayabilirsiniz. Teleskoptan evvel kolay bir dürbünle gereğince vakit geçirdiğinizden emin olun. Teleskop alırken de gereksinimlerinize ve fiyat performans oranlarına uygun modeli almanız kıymetli. Teleskop alırken nelere dikkat etmeniz gerektiğini öğrenmek için şu içeriği inceleyebilirsiniz.
9- İzlemeye devam edin ve sabırlı olun. Gökyüzü gözlemciliği için profesyonel ekipmanlardan fazla ilgi ve alakanız çok daha büyük kıymet taşıyor. Bakkala giderken bile başınızı kaldırıp Ay’ın o anki pozisyonunu inceleyebilirsiniz.
Kaynak: Cumhuriyet Gazetesi