Şempanzelerde cüzzam salgını yaşanıyor

Birinci olarak 2017 yılında kameralara takılan bir manzara, yaban hayattaki şempanzelerin yüzlerinde berbat lezyonlar olduğunu gözler önüne serdi. Daha evvelce şempanzelerde asla görülmemiş olan bu hastalığın, kısa bir müddet içerisinde cüzzam olduğu anlaşıldı. Üstelik salgın, tek bir sürüde değil, birbirinden bağımsız birkaç sürüde devam ediyor. Yapılan incelemeler, cüzzamın insanlardan şempanzelere geçmediğini ve bilinmeyen bir kaynak münasebetiyle başladığını gösteriyor. 

Cüzzam, bir vakitler beşerler ortasında süratle yayılmış ve bedende yarattığı lezyonlar münasebetiyle yıkıcı bir önyargıyı beraberinde getirmiş bir hastalık.

Evrim Ağacı’nda yer alan makaleye nazaran, 1980’li yıllarda antibiyotik ile tedavi edilebilmeye başlanması ve beşerden beşere sanılandan çok daha az bulaştığının gösterilmesiyle süratli bir biçimde denetim altına alınmış ve hakkında yapılan akademik çalışmalar süratle azalmış. Bu nedenle cüzzamın tam olarak nasıl yayıldığı, nerede ve nasıl başladığı üzere değerli soruların karşılığı hala bilinmiyor.

O denli ki, hastalığın birtakım formlarına neden olduğu bilinen Mycobacterium leprae ve yakın geçmişte keşfedilen M. lepromatosis üzere bakteri çeşitleri, şimdi laboratuvarda çoğaltılamıyor. Bu durum, araştırmaları daha da kısıtlıyor. Tıpkı bulaşıcı hastalıklara karşı aşı üretiminde olduğu üzere, ölümcül hastalıklar olmalarına karşın para kazandırma potansiyeli olmayan araştırma alanlarında çalışmalar epey kısıtlı kalıyor. 

YALNIZCA İNSANLARI ETKİLEDİĞİNE İNANILIYORDU

Yıllardır cüzzamın yalnızca insanları etkileyen bir hastalık olduğuna inanıldı; lakin son 20 yılda bu görüş değişmbeye başladı. Öncelikle Amerika kıtasında yaşayan 9 bantlı armadillolarda da hastalığa rastlandı, sonrasında İngiltere’deki kızıl sincaplarda görüldü. Her ikisinde de 3I ismi verilen bakteri genotipine rastlandı ve bu soy çizgisi, Orta Çağ Avrupası’ndaki insan cüzzamı ile ilişkilendirildi. Her iki olayda da bakterinin insanlardan hayvanlara atladığı gösterildi (ters zoonosis). İnsan müdafaası altındaki şempanzeler de dahil olmak üzere kimi ehli hayvanlarda da cüzzam görülmüştü; lakin yaban hayattaki şempanzelerdeki durum, işleri birazcık karmaşıklaştırıyor.

İnsan hastalıklarının şempanzelere bulaşabildiğini ve onların soyunu tehdit edecek boyutlara varabileceği bilinen bir gerçek. Örneğin insan paramiksovirüsleri şempanzelere bulaşarak onların vefatına sebep olabilir. Ne var ki insan cüzzamının şempanzelere geçme ihtimali düşük; zira hastalığın uzun müddetli ve yakın temas sonucu bulaştığını biliniyor ve şempanze bakıcılarından şempanzelere cüzzam geçişini gösteren rastgele bir hadiseye rastlanmadı. Kelam konusu cüzzam soy sınırları insanlarda çok az görülür. Buna karşın uzmanlar, insanlardan iki farklı sefer şempanzelere cüzzam geçişi olduğu ihtimalini büsbütün elemiş değiller. Tekrar de en muhtemel senaryo, bilinmeyen bir kaynağın şempanzelere hastalığı bulaştırdığı istikametinde.

Şempanzelere ilişkin eski dışkı ve nekropsi kalıntıları örneklerini inceleyen uzmanlar, 2009 yılında bir leopar tarafından öldürülen bir şempanzenin dışkısında M. leprae bakterisinin izlerine rastladı. Bu patojenin genomu dizilendiğinde, 2F isimli çok ender bir genotipe ilişkin olduğu görüldü. Bir öteki örnekte ise daha da ender bir genotip olan 4N/O soy çizgisinden bakterilere rastlandı.

Uzmanlar, cüzzam bakterisinin küçük genomu sayesinde öteki rezervuarlarda da yayılabileceğini düşünüyorlardı; fakat buna dair bilgiler epeyce kısıtlıydı. 

Şempanzeler cüzzam ile ömürlerini sürdürebiliyor üzere gözükse de hastalanan hayvanlar süratli bir biçimde kilo kaybı yaşıyor. Lakin hastalığın şu anda tedavisi mümkün değil; zira aylar boyunca antibiyotik verilmesi gerekiyor ve yaban hayattaki hayvanların bu biçimde tedavi edilmesi imkansıza yakın. Şimdilik salgın, kümenin tamamını tehdit etmiyor üzere gözüküyor; lakin habitat yıkımı, yasa dışı avcılık ve öbür hastalıklara ek bir sorun olarak şempanzeleri tehdit etme potansiyeli taşıyor.