Neden kimileri bağımlılığa daha yatkın?

Pekala, lakin tüm bu davranışların ortak noktası size keyif vermekse, sıhhate, toplumsal alakalara ziyan veren bağımlılık süreci nasıl oluyor da irademiz dışında gelişebiliyor? Kimi davranışlarımız kolay kolay bağımlılık haline gelirken kimileri neden olmuyor?

Amerikan Uyuşturucu Bağımlılığı Enstitüsü’nden halk sıhhati danışmanı Maureen Bu türlü, “Bağımlık biyolojik-psikolojik- toplumsal bir bozukluk. Yani genetik yapınızla, nöro-biyolojiyle ve öbür beşerlerle olan toplumsal bağlarınızla yakından ilgilidir. Bağımlılığa bakış ise tıpkı diyabet, kanser ve kalp hastalıları üzere öteki kronik hastalıklar üzere önlenebilir ve tedavi edilebilir.

DOPAMİNE BAĞLI BAĞIMLILIK

Herkesin bağımlılık yolu farklı olsa da bağımlılık sistemi temelde birebirdir. Mesela bir uyuşturucuyu ailesinden yahut arkadaşlarından birisi kullandığı için ya da yalnızca merak ettiği için başlayan bir kişi nedeni her ne olursa olsun beyindeki dopamin ismi verilen kimyasala bağlı olarak bağımlılık geliştirir.

Dopamin beyindeki ödül sistemine tesir eden ve hayatta kalmak için gerekli yemek yeme, cinsellik üzere dürtüleri harekete geçiren temel moleküldür.

Kişi, keyif verici bir aktivite yaptığında yahut iş başardığında bu sistem devreye girer ve kendini yeterli hissetmeye başlar. Asıl sorun uyuşturucuların bu sistemi doğal nedenlere nazaran çok daha yeterli ve kolay yoldan biçimde uyarması.

Dopamin-ödül sistemine tesir eden uyuşturucuların farklı farklı tesir düzenekleri vardır. Esrar, eroin üzere hususlar emsal kimyasal bileşenleri taklit ederken, amfetamin ve kokainler dopaminin tesir mühletini uzatarak beyni uyarırlar. Uyuşturucunun beyne tesir etme mühleti ve hudut yollarına tesir etme gücü bağımlılığın derecesinde çok değerli rol oynar. Enjekte etmek yahut buruna çekmek üzere farklı kullanım yolları da aktifliğin kıymetli bileşenlerindendir. Bu yüzden uzmanlar eroinin bağımlı olmak isteyeceğiniz en son ilaç olduğunu söylüyor. Zira bağımlılık yaratma özelliği çok yüksektir.

Kişi bağımlılık yapan hususa devam ettiği surece beyin bu duruma adapte olur, kendini alıştırır. Dalgalanan dopamin düzeyini olağan hale getirmek için kendi doğal dopamin üretimini azaltır ve dopaminin beyinde uyardığı bölgeleri, reseptörlerin sayısını düşürür. Hasebiyle bağımlı kişi dopamin düzeyini “normale” taşımak için daha fazla uyuşturucu kullanmaya başlar ki bu duruma tolerans diyoruz.

Dahası dopaminin beyinde yarattığı hoş hisler olmadığı vakitlerde, yani uyuşturucu husus kullanılmadığı vakitlerde kişi kendini çok daha mutsuz, depresif, sonlu ve gergin hisseder. Bazen de uyuşturucunun yoksunluğuna bağlı olarak kendini hasta ve güçsüz hissedebilir.

TEDAVİNİN ÖNÜNDEKİ PÜRÜZLER

Bağımlılık tedavisinin önünde duran en büyük mahzurlardan birisi, dopaminin bellekle çok yakından bağ halinde olması. Dopamin salgılandığında belleğe kazınan durumlar uzun vakit orada kalırlar. Kelam gelimi yıllar evvel girdiğiniz bir barda birlikte alkol aldığınız arkadaşınızı tekrar görürseniz içinizde alkole dair ansızın bir istek ortaya çıkabilir. Sonuç olarak bağımlılık tedavisini muvaffakiyetle tamamlasanız bile içinde bulunduğunuz etraf size eski hayatınızı hatırlatabilir.

Beyin görüntüleme çalışmalarından elde edilen bilgiler de bağımlılığın beyinde hatırı sayılır değişikliğe yol açtığını gösteriyor. Alkol, kokain yahut morfin türevi uyuşturucular kullanan bireylerin prefrontal korteksteki nöronlarında önemli azalma yaşandığı belirtiliyor. Bu da karar verme düzeneğine tesir ediyor ve ihtar denetimini zorlaştırıyor.

RİSK FAKTÖRLERİ

Kimi insanların başkalarına nazaran bağımlılığa daha yatkın olduğu bilinen bir gerçek. Sigara içen insanların kimileri çabucak bağımlı olurken kimileri olmuyor, ameliyat sonrası herkes morfin bağımlısı olmuyor, tıpkı kumar oynayan herkesin bağımlı olmadığı üzere. Uzmanlar, bağımlılık sürecine birçok faktörün tesir ettiğini bunların başında genetiğin, toplumsal dayanak ağlarının yetersizliğinin, travma ve başka ruhsal sıkıntıların geldiğini belirtiyorlar.

Lakin bağımlılık konusunda en kıymetli etmenlerden birisi de yaş! 2014 yılında yapılan araştırmaya nazaran 18-30 yaş ortası tedavi programlarına başvuran bağımlıların 17 ve daha genç yaşlarda unsur kullanımına başladıkları görülmüş.

Uzmanlar bağımlılık riskinin yalnızca genlere bakarak hesaplanamayacağını, bağımlılığın çok karmaşık bir süreç olduğunu belirtiyorlar.

Bağımlılığın önüne geçebilmek için öncelikle gençler korunmalı, gerekli toplumsal, ruhsal profesyonel takviye sağlanmalı.

Kaynak: Herkese Bilim Teknoloji

Kaynak: Cumhuriyet Gazetesi