Galileo’dan Newton’a teleskopların serüveni: Gökyüzünün sırları açığa çıkıyor

Teleskopun keşfi ile insanlığın gökyüzü macerası da sıçrama yaptı. 1608 yılında Hollandalı Hans Lippershey, kraliyet ailesine tarihteki birinci teleskopu sunmuştu.

Lippershey bu büyük icadın patentini almayı düşünüyordu fakat sunumunu takip eden birkaç gün içinde farklı iki astronom daha misal dizaynlarıyla tıpkı talepte bulundular.

Popular Science Türkiye‘den yer alan makaleye nazaran tarihçiler hala hangisinin birinci olduğu konusunda tartışmaya devam ediyor olsalar da, teleskopun keşfi Lippershey’in ismiyle anılıyor. Yalnızca iki adet lens kullanılarak üretilen bu birinci teleskoplar, uzak cisimlerin ayna manzarasını üretiyorlardı.

Aslen gözlükçü olan Lippershey, camları ezkaza farklı lenslerden yapılmış olan bir gözlüğü incelerken, uzaktaki cisimleri yakınlaştırabildiğini fark etmiş ve tesadüf yapıtı tarihin en büyük keşiflerinden birini gerçekleştirmişti. 

Lippershey’in kraliyet ailesine yaptığı sunumdan yalnızca sekiz ay sonra, İtalyan matematik profesörü Galileo, kendi teleskopunu üretti.

Birinci başlarda denizcilere satmaya başladığı bu yeni icadını, hayal gücü ve tutkusu ile birleştirmeye karar verip göklere çevirdiğinde ise bir anda tüm hayatı değişti. Galileo’nun gördükleri, dünyayı sarsacak ve bilimi baştan yaratacaktı.

Ama o vakitler Avrupa’da epeyce tehlikeli bir durum hakimdi. Martin Luther, ıslahat hareketini başlatmış ve Katolik kilisesine karşı ayaklanmış, kilise de buna rağmen baskıcı rejimini artırmıştı.

Ne vakit bir bilim insanı ihtilal niteliğinde bir bulgu açıklasa, hayatını da kilise karşısında riske atıyor, işin boyutları yakılmaya kadar varabiliyordu. Lakin bu büyük riske karşın, Galileo, çok büyük bir keşfin kıyısında olduğunu biliyor ve hiç orta vermeden çalışıyordu.

1610 yılında yayınladığı birinci kitabında, Kopernik’in Güneş merkezli teorisini kendi gözlemleriyle birleştirerek ilgi cazip sonuçlara ulaşmıştı. Kitapta Ay’ın jeolojik yapısını, Samanyolu’nun milyonlarca yıldızdan oluştuğunu ve Jüpiter’in uydularını anlatıyordu. Böylelikle Katolik kilisesinin sıkı sıkıya savunduğu yanlış cihan imajını da kökünden sarsmış oldu. Lakin Aristoteles’in cihanına vurulan en büyük darbe, Galileo’nun Venüs müşahedesiyle geldi.

Aristoteles, Venüs’ün Dünya etrafında döndüğünü sanıyordu. Halbuki Galileo’nun keşfi, onun da tıpkı öteki gezegenler üzere Güneş yörüngesinde olduğunu ispatlamıştı. Kilisenin reaksiyonu gecikmedi. Roma’da Engizisyon mahkemesine çıkarıldı ve teorilerinin dine muhalif olduğuna karar verildi. Böylelikle 1616 yılında Galileo’nun kuramlarının öğretilmesi kilise tarafından yasaklanmış oldu.

Lakin o tıpkı vakitte çok da kurnaz bir bilim insanıydı ve 1632 yılında tüm yasaklara karşın “Dünya’nın İki Temel Sistemi Üzerine Diyaloglar” isimli ikinci kitabını Papalığın müsaadesi ile bastırmayı başardı. Kitapta kendi teorisini savunan bir bilim insanı ile ona karşı çıkan birinin tartışmalarını ustalıkla kullanmış, maksadına erişmişti. Tekrar de kendini bir sefer daha Engizisyon’un karşısında buldu. Bu sefer kendi kuramına karşı çıkması istenerek, teleskopuyla yaptığı müşahedelere son verildi, ömür uzunluğu konut mahpusu cezasına mahkum edildi. Ve kendisini hayata bağlayan her şey bir anda elinden alınan astronomi dahisi, birkaç yıl içinde hayata veda etti.

Ünlü İtalyan astronomla tıpkı yıllarda keşiflerine devam eden Alman bilim insanı Johannes Kepler de gezegenlerin hareketlerini matematiksel olarak açıklamaya çalışıyordu.

Hesaplamaları sonucunda Venüs geçiş periyotlarını kayda geçirdi. Kasım 1639’da Venüs, Güneş önünden ihtişamlı geçişini sergilerken aslında Galileo ve Kopernik’in cihan modelinin gerçek olduğu bir defa daha kanıtlanmış oldu. Kepler, tüm cihanı 3 ana kanunla açıklamıştı;

1.Bütün gezegenler, Güneş etrafında elips biçimli yörüngelerinde hareket ederler.

2.Bir gezegen ile Güneş ortasına çizilen hakikat kesimi, eşit vakit aralıklarında eşit alanlar tarar.

3.Gezegenlerin dolanım müddetlerinin karesi ile Güneş’e olan uzaklıklarının küpünün oranı tüm gezegenler için birebirdir.

400 YIL SONRASI

Günümüzün çağdaş teleskopları, artık gökyüzüne çevirdiğimiz dev gözler haline geldiler. Kozmosu izlemek ve anlamak için başlanan bu 400 yıllık serüven artık o denli bir noktaya vardı ki, astronomlar 13,7 milyar yıl evvel yaşanmış olan Büyük Patlama’yı bile görmeyi umuyorlar. Yani bir bakıma her şeyin başladığı o noktayı dev teleskoplarla görmek mümkün olabilir. Aslında her teleskop bir vakit makinesidir. Ne kadar uzağa bakarsak, vakitte o kadar geriyi görebiliyoruz. Özetle çağdaş teleskoplar teknolojinin hudutlarını zorladıkça, kozmosun hudutları ortadan kalkıyor.

400 yıl evvel Galileo gözlerini gökyüzüne çevirdiğinde, keşfettiği yeni gerçekler sayesinde cihan hakkındaki tüm görüşler değişmeye başlamıştı. Galileo’nun cam lensli teleskopundan, Newton’ın ışığı odaklayabilen reflektörlerine dek cihan hakkında çok büyük keşifler yapıldı. Günümüzde ise Dünya yüzeyinden kozmosu izleyen yaklaşık 50 adet dev teleskop kullanıyoruz. Bir öbür deyişle, astronominin altın çağında yaşıyoruz.