Darwin: Evrim teorisini ortaya atan bilim adamının sıra dışı hayatı

Science Photo LibraryDarwin, Tiplerin Kökeni kitabında “Tüm organik varlıkların ilerlemesine yol açan tek bir genel yasa: Çoğal, çeşitlen, güçlü olanın yaşamasına, zayıf olanın da ölmesine müsaade ver” diye yazmıştı

Charles Darwin’in ortaya attığı doğal seçilim yoluyla evrim teorisi, beşerler olarak dünyadaki yerimizi sorgulamamızı sağladı.

İnsanların primatlarla ortak bir atası olduğu fikri, Batı medeniyetinin temellerini sarsan bir fikirdi.

Darwin bu kanısını 20 yıl boyunca kendine sakladı. Sonunda “Türlerin Kökeni” kitabını yayınladığında “bir cinayeti itiraf etmiş gibi” hissettiğini anlattı.

212. doğum gününde, tüm vakitlerin en radikal fikirlerinden biriyle başa çıkmaya çalışan Darwin’in hayatındaki dönüm noktalarını inceledik.

Library of CongressDarwin: Bir saatini heba etmeyi göze alan bir insan, hayatın pahasını kavrayamamıştır

Doktorluktan vazgeçti

Charles Robert Darwin, 12 Şubat 1809’da İngiltere’nin Shrewsbury kentinde güçlü bir ailenin beşinci çocuğu olarak dünyaya geldi.

Çocukluğunda dindar olmayan bir Hristiyan olarak yetiştirilse de ailesi yeni fikirlere açıktı. Dedeleri Aydınlanma’nın değerli figürleri ortasındaydı: Kölelik aksisi endüstrici Josiah Wedgewood ve Zoonomi kitabında bir çeşidin bir öbür çeşide dönüşebileceğine (transmutasyon) dair radikal fikrini paylaşan Erasmus Darwin.

Babası ve dedesinin müsaadeden giden Darwin 1825 yılında Edinburgh Üniversitesi’nde tıp okumaya başladı. Ancak âlâ bir tabip değildi, anestezinin şimdi bulunmamış olduğu bu çağda Darwin tedavi tekniklerini çok sert buldu.

Ancak Edinburgh bilim için en düzgün yerlerden biriydi; Oxford ve Cambridge üniversitelerinde fikirlerine müsamaha gösterilmeyen radikal fikirli insanları kendine çekiyordu.

Darwin orada transmutasyon üzerine teorileri olan beşerlerle tanıştı. 1820’lerde evrim fikrine en yakın şey transmutasyon kavramıydı.

Science Photo LibraryErasmus Darwin üzere bilim insanları ve sanayicilerin bir ortaya gelerek yemek yediği, bilimsel ve teknolojik ilerleme üzerine konuştuğu The Lunar Society kulübünün gravürü

Mesleğine kilisede devam etmeye karar verdi

Hekim olmak istemediğini fark eden Darwin, mesleğine kilisede devam etmeye karar verdi; 18 yaşında Cambridge’de teoloji okumaya başladı.

İlaha inanmayan biri değildi ancak hayatının yeni istikameti onu heyecanlandırmıyordu.

Bir din öğrencisi olarak çok fazla boş vakti vardı, o da bunu sahiden ilgisini çeken alan olan biyolojiye adadı.

Vaktinin birçoklarını böcek toplayıp onları inceleyerek geçirmeye başladı.

1831’de mezun olduktan sonra, din adamı olarak çalışmaya başlamadan, karşısına hayatının fırsatı çıktı.

Beş yıllık gemi seyahati

Charles Darwin’in Cambridge Üniversitesi’ndeki hocası, bilimsel araştırmalar ve gözlemlerde bulunmak üzere dünyayı gezecek HMS Beagle gemisine Darwin’i natüralist olarak tavsiye etti.

Darwin o tarihten itibaren beş yıl boyunca dört kıtayı gezdi, bir yandan karşılaştığı cinslerden örnekler toplarken başka yandan da mahallî jeolojiyi inceledi.

Uzun deniz seyahatlerinde kitap okuyacak çok vakti oldu. Charles Lyell’in Jeoloji Prensipleri isimli kitabı, uzun vakit içinde küçük değişimlerin nasıl birikimler yaratabileceğini düşünmesini sağladı.

Ancak bulantı yalnızca denizde değil, hayatının ilerleyen yıllarında da karşısına çıkacaktı.

Gemi 1835 yılında Güney Amerika’dan ayrıldıktan sonra Ekvador kıyısından 960 mil açıktaki Galapagos Adaları’na ulaştı.

Getty ImagesBeagle gemisi

Darwin küçük volkanik adalardan oluşan Galapagos’a ulaştığında, sanılanın tersine bir “evraka” anı yaşamadı. Orada latife kuşları, kaplumbağalar ve alaycı kuşlar üzerine çalıştı, ancak bulguları bir çıkarım yapabilecek kadar ayrıntılı değildi.

Tekrar de müşahedelerinin birikimleri yavaşça büyüyordu.

Evrim teorisi oluşmaya başlıyor

1838’e geldiğinde evrime dair fikirleri gelişmeye başladı.

Darwin, o zamanki terminolojiyle, transmutasyonun nasıl gerçekleştiğini görmüştü. Etraflarına daha uygun hayvanlar daha uzun müddet yaşıyor ve daha çok üreyebiliyordu. O vakit evrim “doğal seçilim” yoluyla bizatihi gerçekleşmeliydi.

Darwin bu fikri kabullenmekte zorlandı, Hristiyan dünya görüşüne karşıttı bu.

Dedesi transmutasyon hakkında yazdığı için toplumdan dışlanmıştı, kendisi de birebir sonu yaşamaktan korkuyordu.

Science Photo LibraryDarwin’in dedesi Erasmus Darwin, 1794’te yayınladığı Zoonomia isimli kitabında, “Bütün sıcak kanlı hayvanların bir küçük iplikçikten ortaya çıktığını hayal etmek çok mu tezli olur?” diye soruyordu

Bu yüzden fikirlerini dünyaya açıklamadan evvel daha fazla ispat toplamaya karar verdi. Bu sırada seyahatlerinde gördüklerini kitaplaştırarak ününü artırdı.

Telaşları nedeniyle hastalandı

1851’de, kızı Anne’ın hastalanıp öldüğü sene Darwin de hastalandı. Uzun süren bulantılar yaşıyordu.

Hastalığı hayatında daima tekrar eden bir öğeye dönüşmüştü.

Bu yüzden periyot dönem uzun müddetler tedavi görmesi gerekiyordu.

Darwin’in hastalığının semptomlarını inceleyen tarihçilerin bir kısmı bunun tropik bir hastalık olabileceğini söylüyor. Öbürleri ise bunun psikosomatik bir durum olduğunu, telaşlı olduğu devirlerde semptomların arttığını söylüyor.

Bu yüzden yeni teorisini dünyaya açıklayacağı devirde sıhhati daha da kötüleşecekti…

Her şeyi başlatan mektup

Haziran 1858’e gelindiğinde Darwin evrim hakkında yarım milyon söz kaleme almış lakin hiçbirini yayınlamamıştı.

Darwin’in hayranı olan ve Beagle gemisiyle yaptığı seyahatten ilham alan Alfred Russel Wallace, o periyotta misal bir seyahate çıkmaya karar verdi. Müşahedeleri sonucunda Darwin’den bağımsız bir halde doğal seçilim teorisini buldu ve bunu nasıl paylaşması gerektiği konusunda Darwin’den tavsiye almak için bir mektup gönderdi.

Darwin artık fikirlerini yayınlamazsa tarihe doğal seçilim teorisini geliştiren kişi olarak Wallace’ın geçeceğini fark etti.

Ancak Wallace uzakta bir gemideydi ve kendisiyle irtibata geçmesi mümkün değildi.

Bu Darwin’i etik bir ikilemde bıraktı.

Fikirlerini açıklayıp açıklamama konusunda karar verme acısının yanında bir de Wallace’a adil davranmak için ne yapması gerektiğine karar vermesi gerekiyordu.

Getty ImagesAlfred Russel Wallace

1858: Teori açıklanıyor

Darwin sonunda, Temmuz 1858’de çığır açan doğal seçilim yoluyla evrim teorisini açıkladı. Bunu yaparken Wallace’ın da hakkını verdi.

Darwin’in fikirleri Britanya’da devrin en güzel tabiat tarihi topluluğu olan Linnean Society’ye sunuldu. Darwin arkadaşlarıyla konuştuktan sonra hem kendi makalesinin hem de Wallace’ın makalesinin birebir toplantıda açıklanması gerektiğine karar kıldı.

Wallace seyahatinden döndükten sonra Darwin’in davranışını adil buldu.

Teorinin açıklandığı toplantıya gidemeyen tek kişi Wallace değildi: Darwin de 18 aylık oğlunun kızıl hastalığı nedeniyle ölmesi yüzünden o toplantıya gidemedi.

Teorisini açıkladıktan yaklaşık bir yıl sonra, Kasım 1859’da Darwin sonunda teorisini bir kitap halinde yayınladı.

Yepyeni ismiyle Doğal Seçilim Yoluyla Tiplerin Kökeni yahut Hayat Hengamesinde Avantajlı Irkların Korunumu Üzerine, tarih boyunca yazılmış en kıymetli kitaplardan biri olacaktı.

Darwin kitabın yazım süreci hakkında, “Cehennemde gibiydim” diyecekti.

Dedesi Erasmus üzere tüm prestijinin yok olmasını göze alıyordu.

Kitap yayınlandıktan sonra Kilise ve birtakım gazetelerden ağır tenkit aldı.

Birden fazla insan kitabın ima ettiği şeyden sarsılmıştı: Beşerler primatlardan geliyordu.

Getty ImagesDarwin 22 Mart 1971’de yayımlanan The Hornet Magazine’deki bu karikatür üzere karikatürlerle eleştiriliyordu

Ancak kimileri, Darwin üzere kıymetli bir isim söyledikten sonra evrimin delillerini dinlemeye daha istekli hale geldi.

Oxford Üniversitesi’nde evrim tartışmaları

Darwin fikirlerini kamu önünde savunma konusunda isteksizdi. Bunu yapmak başkalarına, bilhassa de genç biyolog Thomas Huxley’e kaldı.

19. yüzyılda bilimsel konuşmalar toplumda kıymetli eğlencelerden biriydi ve bilhassa de evrim hakkındaki tartışmalar kalabalıkları kendisine çekiyordu.

Huxley’in en meşhur tartışması Bilimin İlerlemesi İçin Britanya Birliği isimli örgütün toplanmalarından birinde oldu.

Pek çokları tarafından bilim ile İlah ortasında kilit bir savaş olarak görülen bu tartışmada Huxley’in karşısında Piskopos Samuel Wilbertforce, İncil’e nazaran insanın yaratılışını savunuyordu. Tartışmanın sonunda iki taraf da galibiyet ilan etti.

Getty ImagesHollandalı Rönesans ressamı Brueghel’in betimlediği Adem ve Havva’nın öyküsü, Darwin öncesinde Batı toplumlarında insanların kökeni konusundaki baskın fikirdi. Darwin Hristiyanlık hakkında “İnancımı bırakmakta isteksizdim… Bu yüzden inançsızlığın beni ele geçirmesi vakit aldı, lakin sonunda tamamlandı” demişti.

Haziran 1860’taki bu tartışma Darwin’i efsaneleştiren olaylardan biri haline geldi ve fikirlerinin Victoria periyodu toplumunu nasıl sarstığını gösterdi.

Huzursuz edici miras

Darwin yakın akrabaların çocuk yapması konusunda da bir ikaz yazdı. Lakin bu ihtar botanikle ilgili bir ders kitabının içinde saklıydı.

Darwin kendi evliliğinden endişeleniyordu.

Darwin’in eşi ve kuzeni Emma’dan 10 çocuğu olmuştu ve Darwin adanmış bir babaydı. Lakin o güne kadar bir oğlu ve iki kızını kaybetmiş, oburlar çocukları hastalıklarla boğuşmuştu.

Bir orkidenin kendisi tarafından döllenmesi durumunda daha az sağlıklı olduğunu fark etmişti ve ailesinin durumunun sorun yaratabileceğinden endişeleniyordu.

Bu nedenle 1871’deki nüfus sayımında sorulacak sorular ortasında kuzen evliliğini de eklemek istedi ama bu teklif reddedildi.

Kraliçe Victoria da kuzeniyle evlenmişti ve Darwin bir tabuyu daha sorguluyordu.

1869’a gelindiğinde Çeşitlerin Kökeni dünya çapında bir çok satan olmuş, birden fazla baskı yapmıştı.

Darwin her baskıda argümanlarını güçlendirdi. Kendisine yöneltilen tenkitlere karşılık verdikçe daha güçlü örnekler ortaya koyuyordu.

5. baskıda, filozof Herbert Spencer’dan ödünç aldığı “survival of the fittest”, yani çevresel şartlara en uygun olanın hayatta kalması terimini kullandı.

Getty Imagesİnsan ve en yakın akrabalarının iskelet yapıları

Türkçe’de “en güçlünün hayatta kalması” olarak da kullanılan bu terim kısa müddet içinde Darwin’in fikirlerinin tek cümlelik özetine dönüştü.

Doğal seçilim kavramının bilakis kutsal bir varlığın bir şeyi seçtiği imasına da sahip değildi.

Darwin o tarihte kendini agnostik olarak görmeye başlamıştı. Agnostiklik bin yıllardır var olsa da, agnostisizm kavramını yaratan da Huxley’di.

Getty ImagesThomas Henry Huxley, 1866’da

Tiplerin Kökeni’ni yayınladıktan 12 yıl sonra Darwin birinci kitabında sadece ima ettiği fikirlerini açıklama cüretini buldu ve Şubat 1871’de İnsanın Türeyişi ve Cinsiyete Mahsus Seçilim isimli kitabı yayımlandı.

Kitap dolaysız bir formda insan evriminden bahsediyor, Hristiyan tutuculuğa karşı yeni bir cephe açıyordu.

Darwin birinci kitabını yayımladıktan sonra geçen 12 yılda fikirleri kabul görmeye başlamıştı. Victoria çağı toplumu insanların maymunlarla ortak atası olup olmadığı konusunda derinden bölünmüştü lakin saygıdeğer pek çok düşünür Darwin’in fikirlerini destekliyordu.

Getty ImagesModern insanın ve kafatasının evrimi

Son yıllarında inzivaya çekildi

Son yıllarını artan hastalıklarıyla geçiren Darwin son anına kadar çalışmayı bırakmadı.

Son devirlerini yalnızca eşi ve birkaç arkadaşını gördüğü bir inziva ile geçirdi.

Din konusunda Eşi Emma ile ortalarında önemli farklılıklar olsa da son aylarında ona Emma baktı.

Gücünün azalmakta olduğunun farkında olan Darwin, mahallesindeki mezarlık için “Dünyadaki en tatlı yer” diyordu.

Fakat 19 Nisan 1882’de gözlerini yumduğunda, Huxley’nin daha gösterişli planları vardı.

1727’de Isac Newton’ın gömüldüğü, 2018’de de Stephen Hawking’in gömüldüğü, Londra’nın merkezinde bulunan Westminster Sarayı’nın karşısındaki Westminster Abbey’e, resmi ismiyle Aziz Peter Kilisesi’ne gömüldü.

Getty ImagesWestminster Abbey

Kaynak: Cumhuriyet Gazetesi