Burnun gizli kodları: Duyguları, deneyimleri ve genetik özellikleri koklayabilir miyiz?

Beynin muhakkak bir noktadan sonra büyümeye devam etmesi zeka üzerinde olumlu bir tesir yaratmıyor. Ama binlerce yıl evvel insanın evrimsel sürecinde, günümüzde şimdi aydınlatılamayan “bir şeyler” olduğu kesin.

Artık neredeyse tıpkı beyin kapasitesine sahip çağdaş beşerler olarak, ilkel atalarımızdan üç kat daha uzun yaşıyoruz. Hem uzun ömür sürelerimiz, hem de entelektüel kapasitemizin artması nedeniyle artık daha fazla bellek alanına gereksinim duyduğumuz da ortada.

Hafıza, beş duyunun ortak çalışmasıyla oluşan bir ünite. Ancak tecrübelerimizi kaydettiğimiz bu alana en süratli erişimi koku alma duyumuzla gerçekleştiriyoruz. Günümüz dünyasında görsellik her ne kadar öne çıkıyor ve hayatımızdaki birçok tecrübe bizlere bu yolla sunuluyor olsa da, aslında koku alma duyumuz hafızayı uyandırmak konusunda rakip tanımıyor.

Kokuların çağrıştırdığı anılar, başka duyuların tetiklediği bellek alanlarından çok daha çabuk ve net bir biçimde canlanıyor. Şaşırtan derecede gelişmiş olan bu duyumuz, zihnimizde çok şiddetli bir tesir yaratıyor. Lakin kokular, her ne kadar beynimizdeki kestirme yolların devrelerini açacak anahtara sahip olsalar da, öbür yanda tanım etmekte en çok zorlandığımız duyusal tecrübelerimizi oluşturuyorlar.

Burnumuz ve beynimiz ortasında gerçekleşen hassas ve hayret verici irtibat gücü, gerçek manasıyla tam bir paradoks.

Koku alma duyumuz, bir basket alanını dolduracak oranda kokusuz gazın içine yerleştirilen tek bir farklı molekülü ayırt edebilme gücüne sahip.

Ancak sıra aldığımız kokuları sınıflandırmaya, tanım etmeye ya da isimlendirmeye gelince beklenmedik bir halde tökezliyoruz. Bunun en kolay ispatı, hepimizin konutlarımızda kolay kolay yapabileceği buzdolabı deneyi. Gözlerimiz kapalıyken buzdolabının içinden çıkarılıp bize koklatılan yiyecekleri isimlendirmek konusunda yalnızca yüzde elli oranında başarılı olabiliyoruz.

Birden fazla memelide koku duyusunun bir diğer rolü daha var; feromonlar aracılığıyla fizyolojik ve davranışsal reaksiyonları ortaya çıkarmak. Birinci olarak 1956 yılında keşfedilen ve bir çeşit hormonal salgı olan feromonlar, burnun iç kısmında bulunan “vomeronazal organ” ile algılanıyor. Feromonlar, en ağır olarak koltuk altından salgılanıyor ve karşı cinse duyduğumuz ilgiyi yönetiyor.

1995 yılında İsviçreli biyoloji profesörü Claus Wedekind, Büyük Doku Uygunluk Kompleksi ismini verdiği bir deney yaptı. Deneyde erkeklerden oluşan bir kümeye iki gün boyunca çıkarmayacakları pamuklu tişörtler giydirildi. Bu mühlet boyunca üzerlerine sinebilecek her türlü kokudan uzak durdular. Akabinde vücut kokuları sinmiş olan tişörtler bayanlara verildi ve koklayarak hangisinin kendileri için daha uygun olduğuna karar vermeleri istendi. Deneyde her bir bayana altı tişört verilmişti; bunlardan üçü kendileriyle misal özellikler taşıyan, öbür üçü ise büsbütün farklı genetik özelliklere sahip erkekler tarafından giyildi. Bayanlar hangi tişörtün kime ilişkin olduğunu bilmeden, her birini memnuniyet, çekicilik ve yoğunluk bakımından değerlendirdiler. Deneyin sonucunda, kendilerinden farklı genlere sahip olan erkeklerin kokularını cazibeli buldukları görüldü. Bu durum, tıp açısından daha sağlıklı bir üremeye işaret ediyor. Yani bayanlar, erkekleri kokuları ile kıymetlendirerek cazibeli olup olmadığına karar verebiliyor.

FARKLI DUYULARIMIZ BİRBİRLERİYLE İRTİBATLI ÇALIŞTIĞINDA SONUÇLAR DAHA MUTEBER OLUYOR

Beynin beş duyuyu algılama merkezleri birbirinden farklı ünitelerde yer alıyor. Ama Amerika’da McGill Üniversitesi ve Monell Kimyasal Duyular Merkezi’nce ortaklaşa yürütülen bir çalışmada, duyuları tıpkı anda kullanmanın çok daha etkileyici sonuçlar verdiği kanıtlandı.

Örneğin bir çiçeği gözlerimiz açıkken kokladığımızda, beynin görsel korteksini de uyarıyoruz. Yani duyularımızı bir ortada kullandığımız vakit, yaşadığımız tecrübenin kalitesini arttırıyoruz. Bilhassa görme duyusunun, farklı duyular ortası irtibatta başrolü oynadığı düşünülüyor. Bilim beşerlerine nazaran; görme ve koklama duyuları bir ortada çalıştığında burun içindeki olfaktörler, beyindeki nöronlara kokuyu ayırt etme ve tanımlama konusunda daha detaylı bilgi iletebiliyor.

Kaynak: Popular Science Türkiye, Tuna Emren