Bilim kadınımız Dr. Hande Özdinler’den ALS tedavisinde önemli keşif

Üst motor nöron hasarları ALS’den diğer kalıtımsal spastik parapleji (HSP) ve primer laretal skleroz (PLS) üzere başka motor nöron hastalıklarına da yol açıyor. Münasebetiyle onların güzelleştirilmesi birçok hastalık için çok değerli.

ALS’de beyinde hareketi başlatan hudut hücreleri (üst motor nöronları) ve omurilikte kasları denetim eden hudut hücreleri (alt motor nöronları) dejenere olur. Bu hastalık süratli ilerler ve mevte yol açar. Bugüne dek HSP ve PLS hastaları için rastgele bir ilaç ve tedavi kelam konusu değildi ve ALS için bulunan ilaçlar da hastalığı tam olarak iyileştirmiyordu.

TEDAVİSİ YOKTU

“Üst motor nöronları hareketleri başlatmaktan ve iletmekten sorumludur. Ve bunların hasar görmesi ALS’nin birinci evrelerinde ortaya çıkar. Şimdilik bu hastaların durumlarını düzeltecek rastgele bir tedavi seçeneği yok” diye konuşan Özdinler, “Bizler sıhhatini yitiren bu üst motor nöron hasarlanmasını giderecek birinci kimyasal maddeyi bulduk” diye konuşuyor.

Çalışma 23 Şubat tarihinde Clinical and Translational Medicine mecmuasında yayımlandı. Özdinler, bu çalışmasında, makalenin müelliflerinden Northwestern Üniversitesi kimya profesörü Richard B. Silverman ile işbirliği yaptı. Çalışma, Silverman’ın laboratuvarında NU-9 bileşiğini geliştirmesiyle başladı. NU-9, üst motor nöronlarının ALS hastalığında dejenere olmasına yol açan faktörlerin ikisinde tesirli. Araştırma grubu NU-9’un yanılgılı protein kıvrımlarının yarattığı üst motor nöron dejenerasyonunu onarıp onarmayacağını anlamak istedi. Farelerde sonuç olumluydu. Bilim insanları bir sonraki etapta hastalıklı üst motor nöronlarının nasıl düzgünleştiğini araştırdı.

Çalışmalarda NU-9 verildiği vakit hem mitokondriya (hücrenin güç santralı) hem de endoplasmik retikulum (RE-hücrenin protein üreticisi) sıhhatine kavuşmaya başladı ve böylelikle nöronlarda düzgünleşme görüldü. Üst motor nöronlarında hücre gövdesi genişledi ve dentritlerdeki (sinir hücrelerinin uzantısı) delikler kaybolmaya başladı. O denli ki 60 günlük bir NU-9 tedavisinden sonra hastalıklı nöronlar sağlıklı denetim nöronlarına benzemeye başladı.

HAREKETLERİN BAŞKOMUTANI

Özdinler, “Üst motor nöronlarının sağlıklı hale getirmek, ALS ve başka motor nöron hastalıkları için çok önemli” diyor.

Üst motor nöronları beynin hareketleri yöneten bir başkomutanıdır. İstemli hareketler için beynin buyruğunu omurilikteki gayelere taşırlar. Bu nöronların dejenerasyonu beyin ile omurilik ortasındaki ilişkiyi bozarak hastayı felç eder.

Alt motor nöronları ile kaslar ortasında direkt irtibat vardır; hareketin uygulanması için kasları kasıp gevşetir. Böylelikle alt motor nöron faaliyetleri kısmen üst motor nöronları tarafından denetim edilir.

Özdinler ve takımı artık, faz I klinik denemelerinden evvel ayrıntılı toksikoloji ve dosaj ve gaye belirten farmakokinetik çalışmaları tamamlamayacak. Çalışmanın Northwestern Üniversitesi’nden öbür muharrirleri ortasında Özdinlerin yanı sıra 3 genç Türk bilim insanı daha var: Barış Genç, Öge Gözüyok ve Nuran Koçak. Özdinler 2015 yılında da uluslarası bilim alanından en çok takip edilen “International Innovation” mecmuası tarafından “Dünyanın En Yeterli Buluş Yapan 10 Bilim Akademisyeni”nden biri olarak gösterilmişti.

https://news.feinberg.northwestern.edu/2020/11/les-turner-symposium-celebrates-scientific-discovery-in-als/

https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1002/ctm2.336

BOĞAZİÇİ’NDEN ABD’YE

Dr. Hande Özdinler yıllardır ALS hastalığının tedavisine yönelik çığır açıcı araştırmalara imza atan bir bilim bayanı. Boğaziçi Üniversite’sinde Moleküler Biyoloji Bölümü’nü bitirdikten sonra yeniden Boğaziçi’nde Genetik Biyoteknoloji üzerine yüksek lisans (master) yaptı. ABD Northwestern Üniversitesi ALS Araştırma Laboratuvarı kurucu lideri. Özdinler ve takımı geçen günlerde beyindeki motor nöronlarını sağlıklı tutan ve dejenerasyonu durduran birinci kimyasal maddeyi keşfetti.

Kaynak: Cumhuriyet Gazetesi