Ay’daki kraterlere adını veren az sayıda kadın kim ?

Getty ImagesValentina Tereshkova, Kalpana Chawla ve Annie Jean Easley’nin isimleri Ay’daki kraterlere verildi

Dünyanın uydusu Ay’ın üzerinde binlerce krater var, lakin bunların bir kısmına gerçek insanların isimlerinin verildiğini biliyor muydunuz?

Ay’daki 1577 krater önde gelen bilim insanları, mühendisler, kaşiflerin isimlerini taşıyor ancak bunların yalnızca 26’sı bayan.

Bu bayanların kimler olduklarına ve neden bayan isimlerinin erkeklere nazaran bu kadar az olduğuna baktık.

KRTERLERE KİMLERİN İSİMLERİ VERİLİYOR?

Filozof Eflatun, gök bilimci Galileo Galilei, ve matematikçi Isaac Newton, isimleri kraterlere verilen büyük isimlerden kimileri.

Ancak örneğin bir istisna olarak, pop müziğin ünlü ismi John Lennon’un ismi da, Ay’ın dünyadan her vakit göründüğü için Dünya Tarafı diye bilinen bölgesinde yer alan Lacus Somniorum ya da Hayaller Gölü civarında bir kratere verilmiş.

Lakin isim verilen 1577 kraterin yalnızca yüzde ikiden de azına bilim bayanlarının ismi verildiği için, bunların kimler olduklarını bulmak da kapsamlı bir araştırma gerektiriyor.

Üstüne üstlük bayan isimli kraterlerin çabucak tamamının Ay’ın dünyadan görünmeyen bölgesinde yer aldığını not edelim.

İSİMLERİ KİM SEÇİYOR?

Getty ImagesPlato ve Isaac Newton’un da Ay’da kendilerine ilişkin bir krater var

1919 yılından bu yana astronomik olgulara verilen isimlerin onaylanması sorumluluğu Memleketler arası Astronomi Derneği’ne (IAU) ilişkin.

Lakin Ay üzerindeki birtakım isimlendirmelerin kimileri için çok daha eskilere, Galileo Galilei’nin teleskopuyla gördüğü Ay yüzeyini çizgileriyle resmettiği yılların (1610) az ötesine gitmemiz gerekiyor.

Avustralya Astronomik Işık Bilimi Okulu’nda öğretim üyesi Pakistanlı gökbilimci Dr Tayyibe Zafer “1651 yılında İtalyan gökbilimci Giovanni Riccioli, Ay’daki oluşumlara isim vermeye başlayan birinci isim oldu” diyor.

Amerikan Astronomi Derneği Lideri Megan Donahue da “Riccioli’nin 147 kratere verdiği -birisi de kendi ismi olmak üzere- insan isimlerinden yalnızca ikisi bayan ismiydi. Bunlardan Hypatia hakikaten yaşamış biri ancak İskenderiyeli Azize Catherine diye biri yaşamamış olabilir” diye ekliyor.

İzleyen yüzyıllarda, Ay yüzeyinde keşfedilen yeni yeni oluşumlara, çoğunlukla da erkek bilim insanları ve tarihi şahsiyetlerin isimleri verildi zira Dr Tayyibe Zafer’in de vurguladığı üzere “O yıllarda bayanların nizamlı eğitim ve öğretime katılmaları ekseriyetle engelleniyordu.”

Ay haritasına baktığınızda aslında isim verilen kraterlerin sayısının 1608 olduğunu görürsünüz.

Lakin bunların yalnızca 1577’si sahiden ömrün insanların isimleri.

Ve bayan ismi verilen çoklukla küçük kraterlerin sayısı 38 olmasına karşın Memleketler arası Astronomi Derneği’ne nazaran bunların yalnızca 26’sı, yaşadığı bilinen bayan bilim insanı, mühendis ve kaşiflere ilişkin.

BAYAN İSMİ VERİLEN KRATERLERİN SAYISI NEDEN BU KADAR AZ?

Getty ImagesGiovanni Riccioli, kendisine ve öbür 144 erkeğe krater sağlamayı başardı, fakat bu onura layık sadece iki bayan buldu (ve onlardan biri gerçek bile değildi)

20. yüzyılda ortaya çıkan Ay’a çılgınca büyük ilgi 1950’li yıllardan 1970’li yıllara kadar sürdü.

Bu tıpkı vakitte ABD ile Sovyetler Birliği’nin Ay’a gitme konusundaki rekabetinin yaşandığı periyot.

Milletlerarası Astronomi Derneği’nin (IAU) Gezegen Sistemleri Tabirleri kısmı lideri gökbilimci Rita Schulz, “Ay’daki oluşumları isimlendirme konusunda biraz kaos yaşandı. O yüzden 1973 yılında Memleketler arası Astronomi Derneği bu mevzuda sistem sağlamak hedefiyle bir kurul kurdu” diye anlatıyor.

Her şeyden evvel, yalnızca bilimsel açıdan isim verilmesi gereken oluşumlara isim verilmesi kararı alınıyor.

Dr Schultz, “Eskiden verilmiş isimler korundu. Ancak o andan itibaren Ay’daki bir oluşuma isminizin verilebilmesi için bir bilim insanı ya da kutup kaşifi olmanız ve ölmüş olmanız şartı kondu” diye ekliyor.

Bayan isimlerinin neden bu derece az olduğunu açıklayan öbür bir faktör daha var.

“İlk yıllarda IAU Ay üzerindeki oluşumlara erkek isimleri, Venüs üzerindeki oluşumlara da bayan isimleri verilmesine karar vermişti” diye hatırlatıyor.

Bu karar artık geçerli olmasa da eşitsizlik sürüyor. Son 30 yıl içerisinde Ay’da yalnızca 7 kratere bayan isimleri verildi. 1919’da IAU kurulduğunda Ay yüzeyinde bayan ismi verilen oluşumların oranı yüzde 2’nin altındaydı. Bu oran bugün de değişmiş değil.

NEDEN KIYMETLİ?

Getty Images1959’da Ay’a birinci ulaşan Sovyetler Birliği oldu, lakin ABD, Temmuz 1969’da Ay’a birinci mürettebatlı misyonu gerçekleştirdi

Şili’den gökbilimci Dr Maritza Soto Vazquez 25 yaşında birinci gezegenini keşfetmişti, 31 yaşına geldiğinde dördüncüsünü.

“Kadınların bilime daha çok yönelmesini istiyorsak, görünürlük en kıymetli faktörlerden biri” diyor.

“Genç bayanların hangi mevzuda eğitim görmek istediklerini değerlendirirken, kendilerine benzeyen rol modelleri görmeleri lazım. Tahminen kimse onlara sen bayansın bilimle uğraşamazsın demiyor fakat gençken insanın üzerinde önemli tesirler yaratan çok sayıda bildiri alıyorlar. Bilimle uğraşmak istedikleri halde fen sınıflarında ya da kitaplarında diğer bayanları görmemek bunlardan biri” diye ekliyor.

Getty ImagesAy’ın birçok kültürde ve lisanda ‘dişi’ olduğu varsayılıyor, öyleyse neden bayanlar erkekler kadar çok kratere sahip değil?

Dr Tayyibe Zafer de “Görünme ve tanınma büyüyen bir tesir yaratıyor. Bilim dünyası bayanların muvaffakiyetlerini tanımalı ve topluma örnek olarak sunmalı ve herkesi kapsayan, esnek ve destekleyici bir çalışma ortamı oluşturmalı” diyor.

ABD Uzay ve Havacılık Kurumu NASA yakında 2024 yılında Ay’a gidiş planlarını yine canlandıracağını ve bu sefer, Ay’a birinci insan ayağının bastığı 1972 yılından bu yana birinci sefer bir de bayan astronot yollayacağını açıkladı.

Pekala Ay’da ismi ölümsüzleşen bayanlar kimler?

Gelin kimilerini tanıyalım.

Getty Images“Çocukluk hayalimi gerçekleştirdim”

VALENTINA TEREŞKOVA (1937, – )

Hala hayatta olup da Ay’da bir kratere ismi verilmiş tek bayan Rus kozmonot Valentina Tereşkova “Dünya’da erkekler ve bayanlar birebir riskleri alıyorlar. Neden uzayda birebir riskleri almayalım?” diye soruyor.

Tereşkova, 1963 yılında şimdi 26 yaşındayken, uzaya giden birinci bayan olarak tarihe geçti ve hala da tek başına uzaya gönderilen tek bayan uzay insanı ve en genç bayan olma unvanını koruyor.

Döndüğünde “Uzaya çıkınca Dünya’nın ne kadar küçük ve kırılgan olduğunu uygunca görüyorsun” demişti.

Vostok 6 isimli uzay kapsulu ile uzaya gönderilen Tereşkova, üç gün uzayda kalarak Dünya yörüngesinide 48 defa dönmüştü.

“Uzayda bu kadar vakit geçiren herkes ona hayat uzunluğu aşık olur” diyen Tereşkova öteki seferlere de çıkmak istedi lakin bu onun tek uzay vazifesi oldu.

Onun yerine Sovyetler Birliğinin bilim elçisi olarak dünyayı gezdi ve daha sonra Rusya eyalet parlamentosu Duma’ya seçilerek siyasete atıldı.

Ay’da onun ismini taşıyan krater, art yüzde Mare Moscoviense oluşumunun batı sonlarında.

Getty ImagesHypatia’nın portresi

HYPATIA (MS 415’TE ÖLDÜ)

Hypatia Mısır’ın Doğu Roma İmparatorluğu’nun bir eyaleti olduğu devirde MS 350 ile 370 yılları ortasında İskenderiye’de doğduğu varsayım edilen bir matematikçi, gökbilimci ve filozof.

Tıpkı vakitte, hem de bayanların birçoklarının eğitime erişimi olmadığı bir çağda, bilimi meslek edinip, hayatını adadığı bilinen birinci bayan.

Babası Theon bir gökbilimci ve İskenderiye’deki ünlü kütüphanenin müdürüydü ve kızının kentin en uygun hocalarından ders almasını sağladı.

Hypatia’nın bilimsel çalışmalarının büyük bir kısmı kayıp ancak vaktinin bir çok müellifi tarafından sık sık atıfta bulunulması onun çok başarılı bir bilim insanı olduğuna işaret ediyor.

Astronomi Kanunu isimli bir kitap yazdığı, çok sayıda gezegen tablosu hazırladığı ve vaktin gökbilim yapıtlarıyla ilgili yorumlar kaleme aldığı biliniyor.

Ama Hypatia İskenderiye piskoposuyla geçinemeyince hayatı trajik bir olayla noktalandı ve öfkeli bir Hristiyan güruh tarafından linç edildi.

İkibin yıla yakın bir vakit sonra Hypatia bugün bir bayan hakları efsanesi ve feminist hareketler için ilham kaynağı.

Aslında 17. yüzyıl gökbilimcisi Riccioli onun ismini 1651 yılında bir kratere vermişti lakin IAU Hypatia ismini o kraterden alıp Ay’ın Dünya tarafındaki Sessizlik Denizi’nin güney batısındaki küçük bir kratere verdi.

Harvard College ObservatoryAntonia Maury ileriki yıllarda

ANTONIA CAETANA DE PAIVA PEREIRA MAURY (1866 -1952)

Antonia Caetana de Paiva Pereira Maury, ya da kısaca bilindiği ismiyle Antonia Maury devrinin en âlâ Amerikalı gökbilimcilerinden biri.

Harvard Üniversitesi Rasathanesi’nde o periyot Harvard Bilgisayarları diye bilinen bayan gökbilimci kümesinin da kesimi.

Maury “görüngesel ikililer” diye bilinen, birbirine çok yakın oldukları için Dünya’dan çıplak gözle bakıldığında farklı oldukları anlaşılamayan yıldız çiftlerini inceleyen birinci bilim insanı oldu.

Birebir vakitte yıldızların yaydığı elektromanyetik dalgaların boyutunu ölçmeyi sağlayan bir sistem oluşturdu ve bu sistem İAU tarafından bugün hala kullanılıyor.

New York’ta doğmasına karşın anne tarafından büyük annesinin ismini (Antonia Caetana de Paiva Pereira Gardner Draper) aldı. Büyükannesi Avrupa’daki Napolyon periyodu savaşlarından uzaklaşmak için Brezilya’ya göçen Portekizli bir saray hekiminin kızıydı.

86 yaşında öldü ve vefatından sonra IAU Maury’nin ismini Düşler Gölü’nün kuzeydoğu ucundaki bir kratere verdi.

Getty ImagesKalpana Chawla uzaya giden birinci Hint bayan oldu

KALPANA CHAWLA (1962 – 2003)

Uzaya giden birinci Hint bayan Kalpana Chawla, “Rüyalardan muvaffakiyete giden bir yol var. Kâfi ki onu bulacak vizyona, o yola atılacak cürete ve ısrarla o yolda kalacak inada sahip olun” diyordu.

Chawla, ya da ailesinin ona taktığı isimle “Montu” Hindistan’da doğdu. Küçük yaşından itibaren uçma fikriyle büyülenmişti. Ailesi, onun, üç yaşındayken kendi kendisine “hayal gücü” manasına gelen Kalpana ismini verdiğini söylemişti.

Pencap Mühendislik Fakültesi’nin uzay mühendisliği kısmına girip mezun olan birinci bayan oldu. 1982 ylında lisans üstü eğitimini yapmak üzere ABD’ye gitti ve orada uzay mühendisliği üzerine iki master ve bir doktora yaptıktan sonra NASA’ya katıldı.

Bir astronot ve mühendis olarak birinci uçuşunu 1997 yılında Columbia Uzay Mekiği ile yaptı.

2003 yılında Chawla Uzay Mekiği Columbia’nın dünyaya dönüşünde, atmosfere girerken parçalanmasıyla yaşanan faciada hayatını yitiren yedi mürettebattan biriydi.

Onun ismini taşıyan krater Ay’ın art yüzünde, tıpkı seferde hayatını yitiren meslektaşı L. Clark’ın ismini taşıyan kraterin çabucak yanında.

Getty ImagesAnnie Jean Easley, başka bir eğitim aldı ve ırk, cinsiyet ve yaş ayrımcılığına karşı kampanya yaptı

ANNIE JEAN EASLEY (1933 – 2011)

Annie Jean Easley 1 Şubat 2021 günü ismi Ay’da bir kratere verilen son bayan oldu.

NASA’da bilgisayar mühendisi olarak çalışan birinci Afrika kökenli Amerikalılardan biri olan Easley tıpkı vakitte bir matematikçiydi ve daha sonra füze imalinde uzmanlaştı.

Çocukluğunda âlâ bir eğitim alması kolay olmamıştı.

Easley Haklar ve Özgürlükler Hareketi doğmadan evvel ABD’nin güneyinde doğmuştu. Bu yıllar siyahlarla beyazların farklı okullara, üniversiteleri gittiği, farklı yaşamaya zorlandığı yıllardı.

Annesi onu daima daha fazlasını hedeflemeye teşvik etti. Siyah çocukların eğitim gördüğü okullarda daha zayıf eğitim verildiğini biliyor onun daha fazla çalışmasını istiyordu.

Easly NASA’da çalıştığı 34 yıl boyunca bilgisayar kodları yazdı, füze motoru teknolojisi üzerinde çalıştı ve geleceğin uzay mekiklerinin teknolojik temellerinin atılmasına katkıda bulundu.

Hayatı boyunca bayan ve azınlıklara mensup öğrencilerin bilim, teknoloji, mühendislik ve matematik kısımlarına yönelmesini teşvik etmek için çaba eden Easley tıpkı vakitte NASA içindeki ayrımcılığa karşı da kampanya yürüttü.

Takım çalışmasına inanan ve birlikte çalıştığı meslektaşlarına büyük kıymet veren Easley’in NASA internet sitesindeki sayfasında şöyle yazıyor:

“Onu tanıyanların birden fazla, yalnızca yaptığı bilimsel çalışmayla değil, gücü, yapan yaklaşımı ile de NASA üzerinde inanılmaz bir tesir ve fark yarattığında birleşiyor.”

Easley’in ismi bugün Ay’ın art yüzündeki küçük bir kraterde yaşıyor.

Kaynak: Cumhuriyet Gazetesi