Avrupa’da yüz yıllarca kullanılıp unutulan sayı sistemi
Getty ImagesBir rahibin yerküreyi öğrettiğini, başkasının ise el yazması yazdığını gösteren bir Ortaçağ ilüstrasyonu
1991’de Londra’daki Christie’s Müzayede Konutu’na, hem hoş görünümüyle hem de yüzeyine kazılı gizemli sembolleriyle dikkat çeken bedelli bir obje ulaşmıştı.
Bu, Ortaçağ periyodundaki birinci gökbilimcilerin yıldız ve gezegenlerin yüksekliğini ölçmekte kullandığı usturlap aletiydi.
14. yüzyıl sonlarında İspanya’da yapıldığı ve birçok sefer el değiştirdiği kestirim ediliyordu.
BBC4173 sayısının Roma, Hindu-Arap ve Sisteryen sayılarıyla yazılışı
Fransa’nın kuzeyindeki Normandiya bölgesinden tıpkı periyotlara denk düşen bir el yazmasında emsal işaretleri gören İngiliz tarihçi David A. King de alete ilgi gösterenler ortasındaydı.
Bu işaretler, Ortaçağ Araştırmaları ve Matematik Tarihi uzmanlarının bile bilgi sahibi olmadığı sayılardan oluşuyordu.
©Corpus Christi College, CambridgeAziz Benedict tarikatı rahibi ve tarihçi Parisli Mateo, ‘Chronica Majora’ yapıtında Sisteryen sayıları öğretiyor
13. yüzyılda Katoliklerin bir kolu olan Sisteryen manastır rahiplerinin geliştirdiği bu işaretler, Avrupa’da en az 200 yıl manastırlarda kullanılan sayılardı.
O devirlerde Roma sayıları yerine Arapça sayılar öne çıkmaya başlamıştı. Yeni sistemin yaygın kabul görmesi ise yüz yıllar alacaktı.
Manastır rahipleri ise bu tartışmaya katılmamış, İngiltere’den İtalya’ya, İspanya’dan İsveç’e kadar birçok ülkede rahipler ortasında kullanılan kendi alternatiflerini geliştirmiş görünüyorlardı.
Roma sayılarının tersine, tek bir işarette bir sayının söz edilmesi nedeniyle ilgi de görmüştü.
Lakin, Roma sayıları üzere, Sisteryen sayılarla da çarpma ve bölme yapması kolay değildi.
BBC1.993 sayısını yazmak için Arapça dört sayı gerekirken Roma sayıları ile sekiz sayı kullanılıyor: MCMXCIII
Bilginin aktarılması süreci artık el yazmalarından fazla matbaada basılmış kitaplara dayandığında, bugün kullandığımız haliyle 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 sayıları artık dünyada yaygınlık kazanmıştı.
Roma sayıları I, V, X, L, C, D ve M ise gelecek jenerasyonlara aktarılacaktı.
Lakin Sisteryen sayılar öylesine unutulmuştu ki, 100 yıl sonra kimsenin bilmediği gizemli işaretler haline gelmişlerdi.
Tarihçi King’e nazaran bunun tek istisnası, şarap fıçılarındaki ölçüsü göstermek için ve ölçüm çubuklarında bu işaretleri 18. yüzyıla dek kullanan Hollanda’ydı.
Bodleian Library. Oxford University14. yüzyıl Hollanda’sında şarap üretimiyle ilgili el yazmalarında Sisteryen sayılar kullanılıyordu
Sisteryen sayılar tarihte birkaç sefer daha kullanıma girmişti. 1780’de Paris’te masonlar, 20. yüzyılda ise milliyetçi Alman folklor muharrirleri bunları kullanmıştı.
Pekala, Rönesans periyodu Alman matematikçi Nettesheim’lı Agrippa tarafından “çok şık işaretler” olarak nitelenen bu sayı sistemi nasıl işliyordu?
Tarihçi King’e nazaran, manastır rahiplerinin kullandığı bu sistem, 1’den 99’a kadar sayılara dayanıyordu. 13. yüzyılda Basingstoke bölgesinden John isimli bir rahip bu sistemi Atina’dan İngiltere’ye taşımıştı.
BBCDaha sonra sistem 1’den 9999’a kadar olan sayıların bir tek sayıda söz edilmesini sağlayacak halde geliştirilmişti.
Ünlü Chrinica Majora isimli yapıtında, Aziz Benedict tarikatına mensup rahip ve tarihçi Parisli Mateo, bunların yazımını öğretiyordu.
Aşağıdaki formda görüleceği üzere, her bir köşe yahut kare, binleri (1), yüzleri (2), onları (3) ve birleri (4) söz ediyor.
BBCSisteryen sayılar manastırlar ortasında yayılırken, bu sistem rahiplerin konuştuğu lisanlara bağlı olarak kimi değişimlere uğramıştı.
Bir orta, ana çizgi yatay iken, 14. yüzyıla gelindiğinde Fransız rahipleri orjinal dikey çizgiye geri dönmüşlerdi.
Parisli Mateo, “Roma ve Arap sayılarında göremediğimiz ve en hayranlık uyandıran yanı, her sayının bir tek sembolle temsil edilebilmesiydi” diye anlatıyordu.
Bu sistemi çözmek için işaretlerin nasıl okunup yazıldığını bilmek gerekiyor elbette. Ancak birtakım temel kuralları izleyerek bunu başarmak birinci bakışta sanıldığı kadar güç olmasa gerek.
Kaynak: Cumhuriyet Gazetesi