Açık havada maske takmak Covid-19’a karşı etkili mi? Bilim insanları ne diyor?

EPA

“Açık havada maske takmanın kural olması gerekiyor zira bu hem SARS-CoV-2 bulaşını azaltabilir hem de riskin daha yüksek olduğu iç yerlerde maske takmayı teşvik edebilir” ya da “Açık havada bulaş oranı virüsün genel yayılışı içerisinde o kadar küçük ki, iç yerlerde maske takmaya odaklanmak salgınla uğraş açısından çok daha manalı sonuçlar verecektir”. Her ikisi de önde gelen bilim insanları tarafından savunuluyor.

İngiltere’de yayımlanan saygın milletlerarası tıp mecmuası BMJ (British Medical Journal) bu hafta her iki görüşü savunan salgın hastalıklar ve kamu sıhhati uzmanlarını tartıştırdı ve hususun farklı boyutlarıyla ilgili bilinenleri biraraya getirdi.

DIŞARDA MASKE YARARLI DİYENLER: BABAK JAVİD, DİRK BASSLER, MANUEL B BRYANT ANLATIYOR

Koronavirüsün iç yerlerde bulaşma ihtimali açık havada bulaşma ihtimalinden çok daha fazla.

Lakin bizler maskenin kimi şartlarda dışarıda da takılması gerektiğini düşünüyoruz. Bakın açıklayalım:

Her şeyden evvel dış yerlerde bulaş riskinin büyük olduğunu savunmadığımızı vurgulayalım.

Ayrıyeten açık havada her şartta maske takma zaruriliği konmasından yana da değiliz. Bir kişi yalnız başına ya da birebir meskende yaşadığı biriyle birlikteyken açık havada maskeli gezmeleri gerekmez.

Lakin maske takma konusunda ayrıntıları ve farklı şartları göz önüne alan nüanslı bir yaklaşımı savunuyoruz.

Açık hava ve iç yerlerde bulaş riskinin farkı bakımından farklı iddialar yürütülüyor. Biz kapalı yerlerde bulaş riskinin dış yerlere nazaran en az 4 ila 20 kat daha fazla olduğunu düşünüyoruz.

Koronavirüsün bulaşma riski, muhtemelen havadaki virüslü partiküllerin ölçüsüne bağlı. Burada bu partiküllerin makul bir andaki yoğunluğu ve kişinin buna ne kadar mühletle maruz kaldığı ehemmiyet taşıyor.

Virüs taşıyan bireylerin hava akımı az olan durumlarda (rüzgarsız ve hareketsiz) kalabalıklarda ya da kuyrukta beklerken başka beşerlerle yakın bulunmaları, kapalı bir alandaki kadar olmasa da bir bulaş riski oluşturacaktır.

AÇIK HAVADA ÜSTÜN YAYILMA ÖRNEKLERİ VAR MI?

Ayrıyeten tarım çalışanları üzere açık havada yapılan kimi işlerde çalışan şahısların Covid’e yakalanma riskinin önemli formda yüksek olduğu görüldü. Lakin biraz yakından incelendiğinde bu riskin açık havada birlikte çalışmaktan fazla, sıkışık yatakhane şartlarından kaynaklanıyor olabileceği görüldü.

Getty ImagesAçık havada maske mecburiliği, Türkiye’de de uygulanan lakin İngiltere’de mecburî olmayan bir tedbir

Süper-yayıcı olaylar diye isimlendirilen, salgının süratle yayılmasına yol açan kimi aktifliklerin de büsbütün değil ancak çoğunlukla iç yerlerde düzenlenen faaliyetler olduğu anlaşıldı.

Örneğin 2020 yılı yaz aylarında dünyanın bir çok yerinde kitlesel Siyah Hayatlar Kıymetlidir şovları yapıldı. O sırada uzmanlar bu protestoların Covid-19’un yayılmasını hızlandırabileceği ihtarları yaptılar lakin bu endişeler gerçekleşmedi.

Ancak tam zıddı de yaşandı. Örneğin ABD’de Güney Dakota’da düzenlenen Sturgis Motosiklet Rallisi’nin çok büyük bir süper-yayıcı ortam olduğu ve salgının büyümesinde değerli rol oynadığı düşünülüyor.

Bunun beklenen sebeplerinden birinin toplumsal aralığa dikkat edilmemesi ve çoğunluğun maske takmaması olduğu düşünülüyor. Gözlemsel bilgiler maske ve toplumsal ara yasaklarının daha sıkı uygulandığı bölgelerden gelenlerin, bu bahislerin hafife alındığı bölgelerden gelenlere nazaran daha dikkatli olduğuna da işaret ediyor.

Özetle biz açı havada bilhassa de fiziki arayı uzun mühlet müdafaanın güç olduğu spor müsabakaları üzere büyük açık hava etkinliklerinde maske takmanın salgın devrinde Covid-19 riskini iki bakımdan azaltacağını düşünüyoruz: Hem düşük de olsa bulaş riskini azaltması hem de genel olarak maske takmayı normalleştirici tesiri bakımlarından.

DIŞARDA MASKEYE GEREK YOK DİYENLER: MÜGE CEVİK, ZEYNEP TÜFEKCİ, STEFAN BARAL ANLATIYOR

Koronavirüsün açık havada bulaşma riski iç yerlere nazaran çok değerli oranda düşük. Covid-19 hadiselerinin yüzde 10’dan azının dış yerlerde bulaştığı görülüyor ve bunlar da en çok hem iç hem iç yerlerde biraya gelen ve uzun vakit fiziken yakın duran beşerler ortasında oluyor. Dahası yalnızca açık havada bir ortaya gelinen hiç bir aktifliğin süper-yayıcı olduğu kanıtlanabilmiş değil.

Güney Dakota’daki Sturgis Motosiklet Rallisi ya da Beyaz Saray’ın Gül Bahçesi’ndeki davet sık sık açık hava süper-yayıcı aktifliklerine örnek gösteriliyor fakat bunlar uzun müddetli ve kısmen iç yerlerde da vakit geçirilen etkinlikler. Örneğin Sturgis Rallisi’nin salgın bakımından incelenmesi, buradan yayılan bir çok olayın lokantalar ya da ofislerden kaynaklandığını ortaya çıkardı.

Açık havada, doğal hava hareketleri sayesinde virüs yoğunluğunun düşük olması nedeniyle Covid-19 salgınına açık havada bulaş tesiri çok düşük.

Açık havada nizamlı olarak maske kullanmak birden fazla vakit uygulaması kolay bir tedbir olarak vurgulanıyor ve bu tez önleyicilik prensibiyle de destekleniyor.

Ancak önleyicilik prensibinin yerinde kullanılması, gözleme dayalı bir yarar ve maliyet kıymetlendirilmesi gerektirir.

Reutersİtalya da dışarda maske takma mecburiliği getirdi

Ayrıyeten Covid-19 salgının bir yılını geride bırakırken, güya bulaşma yolları ve risk yoğunluğu konusunda hiç bir bilgi yokmuş üzere hala önleyicilik prensibi öne sürülemez.

Son olarak açık havada tertipli olarak maske kullanmayı amaçlayan siyasetlerin maliyeti, hudutlu yararlarıyla da dengelenmek zorundadır.

ŞAHSÎ VE SİSTEMİK MALİYETLER

Kamu sıhhati müdahaleleri alışkanlıklara değil lakin insanların politik kararları verenlere güvenmesine ve kamuoyuyla şeffaf bir diyaloğa bağlıdır.

Açık havada bulaş riskinin düşüklüğü göz önüne alındığında, dışarda maske takma tavsiyesi ya da zaruriliği tartışmalı olacak ve insanların itimadını azaltarak, iç yerlerde maske kullanımı ya da hasta olunca konuttan çıkmama üzere daha değerli bahislerdeki müdahalelerin tesirini de azaltacakatır.

Açık havada tertipli maske kullanımı tavsiyesi ayrıyeten kamuoyunun dikkatlerini çok daha yüksek risk taşıyan iç yerlerde alınacak tedbirlerden uzaklaştırabilir ve rölâtif risk algısını bozabilir.

PA MEDIAİç yerlerde bulaş riskinin dışarıya nazaran çok yüksek olduğu bütün uzmanlarca kabul ediliyor

Münasebetiyle kamuoyuna bulaşma düzenekleri konusunda bilimsel bilgiler anlatılmalı ve en çok iç yerlerde dikkatli olmaları teşvik edilmeli, dışarda ise uzun mühlet yakın aranın risklerine dikkat çekilmelidir.

Toplumsal tecrit vefatlar ve erken vefatları artıran bir faktör ve ekseriyetle sıhhat üzerinde düşünüldüğünden çok daha kıymetli bir rol oynuyor.

Salgın nedeniyle konulan kısıtlamalar esasen toplumsal münasebetleri sınırlamış ve morali düşürmüş durumda. Bir de dışarda maske zorunluğu getirilirse bu dışarıya çıkmaktan caydırıcı bir rol oynayarak tecriti daha da artırabilir. İnsanların içeride buluşmaya yönelmesine, ya da hem vücut hem ruh sıhhatinde değerli rol oynayan açık havada sportif faaliyetlerden vazgeçmelerine yol açabilir.

Hasebiyle enerjiyi çoğunlukla iç yerlerde gerçekleşen bulaşı önlemeye harcayıp açık havayı insanların tekrar güç toplayıp toplumsal ilgilerini sürdürebileceği bir yer olarak koruma etmek kamu sıhhati açısından büyük faydalar sağlayacaktır.

Sistem açısından bakıldığında da bütün müdahalelerin bir maliyeti vardır.

Dışarda maske mecburiliği uygulamasının getireceği maliyet, öbür alanlarda daha tesirli siyaset ya da projeler yürütme fırsatlarının kullanılmaması manasına gelir.

Son olarak dışarda maske mecburiyeti kimi durumlarda, kararlı bir liderliğe işaret eden en görünür müdahale olarak tanınan olabilir. Ne var ki bu cins mecburî tedbirler bulaş riskini düşürmek ya da salgının öne çıkardığı sosyo-ekonomik eşitsizlikler ve yapısal ırkçılıktan kaynaklanan meseleleri çözmek bakımından tesirli olmazlar ve hem olayların yayılmasına hem de dünyanın her köşesinde gözlenen eşitsizliklerin sürmesine katkıda bulunurlar.

Kaynak: Cumhuriyet Gazetesi