Temel Bilgisayar Bileşenleri – I/O Portları ve Soket

Bildiğiniz üzere temelde elektronik yığınlarından ibaret gözüken bilgisayarlarla ve bilişim aygıtlarıyla irtibat kurup kullanabilmemiz için bir nevi yan bileşenlerden, yani soket ve portlardan faydalanmak zorundayız.

Etraf yahut I/O (giriş/çıkış) üniteleri ve temel bilgisayar bileşenlerinin neredeyse tamamı birtakım soketler yardımıyla birbirine bağlanıyor. Bu bileşenlerden kimi temas sağlamak gayesiyle elektromanyetik sinyallerden yararlanıyorken, kimi de fizikî temas sistemlerinden yararlanıyor. Ortalama bir masaüstü bilgisayarda 10’dan daha fazla mahsus irtibat noktası ve 30’dan fazla soket yer aldığı biliniyor.

İşte bu yazı boyunca bir bilgisayarda bulunan bileşenlerin nerelere nasıl bağlandığı, soketlerin ve I/O ilişki noktalarının ne işe yarayıp, hangileri olduğu hakkında ayrıntılıca bilgi edinmiş olacaksınız. Hazırsanız lafı çok uzatmadan başlayalım.

Süratli Başlangıç: Yazı Boyunca Rastlanılabilecek Sözler, Tabirler

Soket, portlar (bağlantı noktaları), konnektörler yahut arabirimler, bilgi yolları üzere çeşitli sözler yıllardır teknoloji dünyasında kullanılmaktaydı. Lakin yıllar her şeyi değiştirirken, bu tabirleri de değişikliğe uğratarak daha çok günümüz bilgisayarları için kullanılır hale getirdi. Soketler, portlar ve slotlar. Temelde hepsinin tek bir emeli var: İlişki sağlamak.

Bir soket yahut port (bağlantı noktası) yardımıyla temel bir bileşen yahut etraf ünitesini bilgisayara bağlayabilirsiniz. Bunları kabaca bir tabirle “bir bilgisayar bileşeninin bilgisayara bağlanabilmesi ve kullanılabilmesi için kullanılan fizikî noktalar” olarak tabir edebiliriz. İkisi de bir dizi irtibat formu ve ikisi de tıpkı biçimde elektrik iletmekte, sinyal alıp vermede kullanılmakta.

Ek olarak bilgisayar sistemlerinde ve ilişki noktalarında donanımın mana kazanabilmesinde kıymetli rol oynayan şeylerden birisi ise sinyalizasyon sistemidir. Aygıtlar bilgileri ve talimatları bu sistemle gönderir ve alır. Birtakım portlar yahut soketler, genel sinyalizasyon mantığından yararlanır. Öbürleri ise muhakkak bir fonksiyonu yerine getirmek üzere tasarlanmış soketlerde kullanılanlardan yararlanabilir. Birtakım soketler ise birkaç arabirimi birebir anda takviyeler. Yazıyı daha baş karıştırır hale getirmemek ve kolay tutmak için temas noktaları dahil hepsine çoklukla soket demeyi tercih edeceğiz ve arabirimler hakkında yorumda bulunmaktan biraz uzak duracağız. Çünkü yazımızın konusu ilişki noktaları.

Masaüstü bilgisayarın sahip olabileceği en büyük soket, varsayım edebileceğiniz üzere işlemcilere ayrılmış. Günümüzün merkezi işlemcileri, kâfi düzeyde çalışmak için çok fazla güç tüketiyor. Birebir vakitte da birçok fizikî çekirdeğe sahip.

Bir bilgisayar sisteminin kalbinde yer alan işlemciler, görebileceğiniz en temel bileşenlerden birisi. Gerçeklikle sanallığın tam manasıyla birleştiği donanım diyebiliriz. Günümüzde işlemcileri taktığımız yuvalar ise anakartların üzerinde bulunan soketler.

Günümüz işlemci soketlerini temelde çok küçük pinlerin birleşmesi oluşturuyor ve bir adet işlemci yuvasında (AMD ve çeşitli Intel işlemcilerde direkt işlemcinin üzerinde) yüzlerce, hatta artık binlerce konektör pini birebir anda bulunuyor.

Intel LGA 1151 soket: Gigabyte Z170 Gaming K3 Anakart İncelemesi

Firmaların Farklı İşlemci Soket Yapıları

Her işlemci firması genelde kendisine mahsus soket yapılarını tercih ediyor. Örneğin Intel ve AMD işlemci bu bahiste çok farklı yaklaşımları benimsiyor. AMD çoklukla pinleri anakarttaki soket yerine işlemci üzerinde konumlandırırken, Intel tarafı ise pinleri soketin üzerine yerleştirmeyi tercih ediyor.

Bilgisayar dünyasında AMD tarafından tercih edilen soket tipine PGA-ZIF (Pin Grid Array-Zero Insertion Force), Intel’in izlediğine ise LGA (Land Grid Array) deniliyor. Bu iki prosedürün de birbirine karşı bir avantajı aslında yok. Intel işlemciler, pinler işlemcinin kendisi yerine sokette yer aldığı için bir tık daha inançlı yapıya sahip denilebilir ama bu soketi kullanan bilgisayarlarda işlemciyi uygun halde takmak epey güç. AMD tipi PGA-ZIF soketlerde ise pinler işlemcinin üzerinde yer aldığından, takmak için anakart üzerindeki sokete kibarca bırakmak kâfi oluyor.

Pinlerin Tamamı Kullanılıyor mu? Firmalar Neden Soket Değiştiriyor?

Bir işlemci üreticisi yeni bir soket yapısı geliştirip işlemcilerini onun üzerinde üretmeye karar verdiyse, bu tüm irtibatların kullanılacağı manasına gelmez. Genelde, daha çok gelecek maksatlı düşünülerek yeni çıkacak işlemcilerin de destekleyebileceği soket yapıları tasarlanır. Bu soketler yeni jenerasyon işlemcilerin güç gereksinimlerini karşılayabilir ve çekirdek sayısıyla uyumludur. En azından olağanda olması gereken buyken Intel maalesef ki işlemci takviyesi siyasetini yonga setlerine nazaran belirlemiş. Bu nedenle birtakım Intel işlemcilerde soketiniz desteklese bile PCH (chipset/yonga seti) uyumsuz ise o işlemciyi kullanamazsınız.

AMD ise daha farklı bir anlayış benimsemiş durumda. Sık sık soket değiştirmek yerine AM4 soket yapısını hala 4 yıldır Ryzen işlemcileri için kullanmaya devam ediyor ve kullanılabilir halde müşterilerine sunuyor. Intel tarafında birebir mühlet zarfında LGA 1551 ve LGA 1200 olmak üzere iki soket değiştirirken, AM4 ise hala Ryzen işlemcilerde kullanılmaya devam ediliyor.

LGA, PGA ve BGA işlemcilerin farklarını gösteren bir fotoğraf. LGA’da pinler anakart üzerinde yer alırken, PGA’da işlemci üzerinde yer alır. BGA’da ise ilgili noktalar anakarta lehimlidir.

Büyük İşlemci Soketleri

Büyük ve güçlü işlemciler, kendisi üzere büyük ve yüksek güç sunabilecek soketlere muhtaçlık duyar. Bu soketler olağan bildiğimiz işlemci soketlerine kıyasla çok daha büyüktürler ve daha çok sayıda pin içerirler.

Örneğin AMD’nin özel kullanımlar için üretmiş olduğu üst segment Threadripper işlemci ailesinin birinci iki jenerasyonunda TR4, üçüncü kuşakta ise sTRX4 soketler kullanılır. Bu soket yapısında 4094 adet pin bulunur ve bunların hepsi anakart üzerindeki yuvada yer alır. Evet, maalesef ki bu işlemciyi oturturken pinleri bükmemeniz için çok hassas davranmanız gerekiyor. AMD’nin bu işlemcide PGA-ZIF yerine LGA tipi bir soket tercih ettiğini aşağıdaki görselden anlayabilirsiniz.

sTRX4 soket yapısı.

Genel itibariyle masaüstü bilgisayarlar kelam mevzusuysa, sistemi bir üst jenerasyon işlemciye yükseltmek epey kolay ve kolay bir süreç. Öncelikle anakartınızın sunmuş olduğu özellikleri, desteklediği işlemcileri ve yonga setini denetim edin. Daha sonra uyumlu bir işlemci satın alın ve soğutma ünitesi ila eski işlemciyi yuvadan çıkartın. Yeni işlemcinizi yuvaya takın, termal macun sürün ve gerekli soğutucu ilişkilerini yapın. Tebrikler, işlemci yükseltmeniz muvaffakiyetle tamamlandı.

Daha düzgün işlemciler çoklukla daha düzgün soğutuculara ve termal macunlara gereksinim duyabildiğinden, bu bahiste bilgi edinmek ve sorularınızın karşılığına ulaşmak için Technopat Toplumsal üzerinde bahis açabilir yahut sistem toplama videolarımızdan yararlanabilirsiniz.

RAM Soketleri

İşlemci soketlerinden çabucak sonra gelen bir öteki değerli ilişki noktası ise RAM’lerin takıldığı slotlar. Anakart üzerinde çok uzun yapıda olmaları ve çiftli, dörtlü hatta büyük anakartlarda sekizli yapıya sahip olmalarından dolayı basitçe ayırt edilebilirler.

Bu slotların her biri DIMM (Dual Inline Memory Module/Çift Sıralı Bellek Modülü) taşıyor ve son 20 yıldır DDR-SDRAM biçiminin çeşitli kuşakları kullanılmaya devam ediliyor. Günümüzde en son kullanılan DDR nesili DDR4. DDR5’in ise 2021-2022 üzere piyasada son kullanıcıya sunulacağı düşünülüyor.

Olağan bir RAM slotunda görülebileceği üzere, slotların/soketlerin her iki tarafında konektörler bulunuyor. Bir bellek tek slota ilişkin olduğundan, her belleğin sırf bir yuvaya oturabilmesi maksadıyla bu yapıda plastik bir ayırıcı kullanılıyor.

RAM soketlerine/slotlarına takabileceğiniz bellek ölçüsü genel itibariyle anakartınıza ve işlemcinize bağlıdır ancak her DDR-SDRAM biçimi kendisine has bir konfigürasyona sahiptir. Örneğin DDR3 bellek soketinde ve belleklerde kimileri sistemle irtibat, kimileri da güç çekmek gayesiyle kullanılan iki sıra halinde 120 konnektör bulunuyor. Bu nedenle DDR3 anakarta DDR4 bellekleri takamazsınız.

DIMM’lerin değiştirilmesi yani bellek modüllerinin değiştirilmesi, işlemci değişiminden çok çok daha kolay. Evvel anakartınızın desteklediği bellek standardını, frekans suratlarını denetim edin, daha sonra da işlemcinizin bellek denetimcilerinin ne kadar desteklediği ila XMP açılması durumunda boost edilebilecek suratı da göz önüne alarak uyumlu bir bellek ile değiştirin. Hepsi bu kadar.

Diyelim ki yeni bir bilgisayar aldınız ve sadece bir slot üzerinde (örneğin DIMM_A1) üzerinde bir adet bellek modülü bulunuyor. Bir tane daha uyumlu bellek modülü satın alıp ekleme yapmak isterseniz, anakart üzerinde dört adet slot bulunuyorsa bunlardan rastgele birisine takabilirsiniz. Lakin birebir renkte olan yahut anakart kitapçığında belirtilen yuvalara takmanız durumunda daha yüksek performans alırsınız. Anakartınız esasen iki adet belleğe müsaade veren bir yapıya sahipse boş olana takabilirsiniz.

Belleği bir evvelki paragrafta belirtmiş olduğumuz halde bilgisayara takmanız durumunda “dual channel” yani çift kanal özelliğini kullanmaya başlamış olursunuz. Böylelikle CPU ve RAM ortasında aktarılabilecek bilgi ölçüsü ile sürat, tek bellek modülüne nazaran çok daha fazladır. Bu da performans artışına neden olan yeterli bir şeydir.

Dizüstü bilgisayarlarda bellekler için genelde daha minimal slotlardan yararlanılıyor. Bu aygıtların birçoğu SO-DIMM (Small Outline DIMM) ismi verilen biçimi kullanırken, bir kısmında da bellekler anakarta lehimli halde bulunuyor.

Günümüzde mobilitenin ehemmiyetinin gittikçe arttığı tablet yahut akıllı telefon üzere aygıtlarda ise, bellek yongaları alandan kazanmak maksadıyla direkt anakart üstüne yerleşik üretilir. Bu nedenle elinizde BGA makinesi bulunmadığı sürece bu çipleri yükseltemez yahut tamir edemezsiniz.

DIMM yapısına sahip bir masaüstü anakartına RAM montajını gösteren fotoğraf.

Grafik Üniteleri Soketleri

Masaüstü bilgisayarlar için günümüzde hala grafik kartının/ekran kartının bağlandığı soketler çok büyük kıymete sahip. Olağanda bu üslup bir yapıya dizüstü bilgisayarlarda rastlamak pek sıkıntı, genelde rastlanmaz çünkü GPU anakarta lehimlidir. Lakin masaüstü bir bilgisayarların neredeyse hepsinde bu soketlerden en az bir adet bulunuyor.

25 yıl öncesine hatta daha da geçmişe dönecek olursak, bilgisayar sistemlerine çeşitli kartları bağlamak maksadıyla PCI (Peripheral Component Interconnect/Çevresel Komponent Temas Noktası) ismi verilen bir yuva, soket/slot yapısı geliştirilmek istendi. 1997 yılının sonbahar aylarında ise sadece ekran kartlarının kullanması için geliştirilmiş özel bir sürümü daha tanıtıldı. Bu ilişki noktasına AGP (Accelerated Graphics Port/Hızlandırılmış Grafik İrtibat Noktası) ismi verildi. Bunun nedeni olağan PCI’dan daha süratli çalışması ve CPU, RAM ile ortasında direkt süratli irtibat sağlamasıydı.

Eski anakartlarda bulunan AGP slotuna ilişkin bir fotoğraf.

Yaklaşık 7 sene sonrasına yani 2004 yılına kadar AGP soket/slot yapısı hala anakartlarda yer almaya devam etti. Daha sonra gelen PCI-Express (PCIe) ile birlikte grafik kartlarının kullanımı için daha uygun olan bir yapı kullanılmaya başlandı. İsminde PCI geçmesine karşın eski jenerasyon PCI yuvaları ile ortasında pek bir benzerlik yok. PCI-Express’in daha çok AGP’ye benzediği söylenebilir. Günümüzde ise bu slotlardan genel itibariyle ekran kartlarını sisteme bağlamak için yararlanmaktayız.

PCI-e yuvaları kategorize edilip birbirinden ayrılırken iki değerli kriter kelam mevzusudur ve dikkat edilmesi gerekir. Bunlar, PCIe standardının sürümü ve irtibat için kullanılan şeritlerin katsayısıdır.

En basit PCIe türü x1 olarak sınıflandırılır ve bir dizi şeritten oluşur ancak ekran kartları ise her daim en büyük PCIe soketi olan x16 slotunu kullanır. Bunun asıl nedeni, 3D grafikler oluşturmak ve karta gelen birçok bilgiyi süratlice işleyip bağlantının sağlanması için bütün bunların epeyce süratli gerçekleşmesi gerekir. X16 slotlar gereken suratı ve irtibatı en düzgün halde sağlar.

Bununla birlikte, teknoloji gittikçe geliştiğinden yeni PCI-e sürümlerini kullanıyorsanız, birçok oyunda çeşitli özel mühendislik uygulamalarına göre daha az data süreçleri gerçekleştirir. PCI-Express’in en yeni sürümlerini kullanırken bu nedenle x8 slotlarını da tercih edebilirsiniz.

Bir anakartta bulunan PCI-e yuvalarının sayısı belirlenirken kullanılan işlemci ve anakartta fazladan PCI-e denetimcisinin olup olmadığı denetim ediliyor. Örneğin AMD’nin Ryzen 3000 serisi işlemcileri 24 set şerit destekliyor ve bunlardan dördü anakartla bağlantı için kullanılıyor. Geriye kalan 20’lik kısmı da şu formda kullanabilirsiniz. Örneğin bir adet x16 ve x4, iki adet x8 ve x4. Her ikisi de toplamda 20 eder.

Ayrıyeten PCI-e slotları sırf ekran kartlarını bağlamak için kullanılmıyor. Boşta kalan slotlardan birisini ekstra depolama alanı elde etme emeliyle bir SSD ile doldurabilirsiniz. Kimi SSD modelleri PCIe üzerine direkt takılabiliyorken, kimileri için birtakım dönüştürücüler kullanmanız gerekebiliyor.

Anakartlarda genelde rastgele bir grafik kartı için kullanılmak zorunda olmayan 12 şerit daha bulunur. Bu PCIe slotlarına depolama şoförleri, ağ kartları yahut ses kartları takabilirsiniz. Hepsi için epeyce harika bir yuvadır. Korkmayın, PCIe sınırının öteki kullanım formlarına daha fazla girip mevzuyu bulandırmayacağız. Yalnızca bu slotların sırf ekran kartları için olmadığını belirtmek istedik.

Evet, gördüğünüz üzere yazımızdaki bu ana başlığımızın ismi “Grafik Üniteleri Soketleri”. Bu nedenle grafik üniteleriyle alakalı olan yuvalar yalnızca PCI-Express’den ibaret değil. Ekran kartı yoluyla işlenen bu manzaraların bir halde monitöre ulaşması gerekiyor. Bunu yapmak için de çeşitli farklı soketler mevcut. Bunu da bu ana başlığın altında ikinci bir yan başlıkta inceleyeceğiz.

Manzara Aktarma Soketleri

VGA portu yahut nam-ı başka D-Sub irtibat noktaları, imaj transfer soketleri ortasında en ilkel olanlardan birisi. Bunlar yeşil, mavi ve kırmızı renkleri tanımlamak gayesiyle voltajları ve her şey için zamanlama emeliyle sinyalleri kullanan analog portlardan birkaçı. Bu konektörlerin yahut kabloların kalitesinin belirlendiği rastgele bir sanayi standardı bulunmuyor. Bu sebeple VGA portlarının destekleyebileceği en yüksek çözünürlük ve Hz bedeli sistemden sisteme değişiklik gösterebiliyor.

Bir öteki manzara transfer soketimiz ise DVI-D konektörleri. DVI-D (Digital Visual Interface – Yalnızca Dijital) olarak bilinen bu arayüz aslında 20 yaşından büyük. Renk pahaları ila imgenin işlenebilmesi için gereken bilgileri iletmek gayesiyle bu kontakta kademeli/değişen voltaj kullanılır.

Tıpkı vakitte bu soket tıpkı anda 2 piksel bilgi iletilmesine (dual-link) imkan tanır. Ekran kartına ve monitörün piksel saatine bağlı olarak DVI-D portu yardımıyla 1920×1080 160Hz üzere bir çözünürlük ve yenileme suratında imaj alınabilir.

DVI portlarının dezavantajı ise, bu port üzerinden ses iletimi yapılamaması ve bilgilerin sıkıştırılamamasıdır. Bu nedenle yüksek yahut orta düzey yenileme suratlarına sahip kullanımlarda yüksek çözünürlükler kullanılamaz.

Günümüze asıl ayak uyduran yeni kuşak irtibat noktaları ise HDMI ve DisplayPort. Temelde her ikisi de DVI ilişki noktasının güncellenmiş bir uzantısıdır. Her ikisi de bilgiyi sıkıştırmaya imkan tanır ancak HDMI ek olarak ses iletimini de sağlar. İkisinin de son sürümleri yüksek çözünürlük ve yüksek yenileme suratlarına sahip monitörlerde kullanmak için ülkü. Tek sorun şu ki, bu yuvaların sürümlerini dış görünüşüne bakarak maalesef anlayamazsınız. HDMI veya DisplayPort’un hangi sürümünü kullanabileceğinizi öğrenmek istiyorsanız, ekran kartı ve monitörünüzün kullanım kılavuzlarını incelemeniz gerekiyor.

Depolama Soketleri

Yıllar içinde tahminen de en büyük değişimi gösteren soket yapılarından birisi de depolama ünitelerini bağlamak için kullanılan soketler/bağlantı noktaları. PCI ve AGP’nin kullanıldığı günlerde sabit diskler (henüz katı hal şoförleri piyasaya sürülmeden önce) ve CD/DVD yazıcılar Parallel ATA (IDE – Integrated Device Electronics/Entegre Aygıt Elektroniği) olarak bilinen bir kablo ve ilişki noktası kullanılarak bağlanıyordu.

Bu soket yapısının ismi aslında nasıl çalıştığı hakkında da aslında bizlere bilgi veriyor. Birden çok CET soketi, bilgisayar sisteminin kalanıyla tıpkı ilişkiyi paylaşıp paralel çalışıyor. Bu nedenle birçoğunuz eskiye gidip bir sokete en fazla iki aygıtın takılabildiğini ve jumperlarla uğraşılan periyotları hatırlamış olabilirsiniz.

Sunucular ve iş istasyonları ise sabit diskleri bilgisayara bağlamak hedefiyle SCSI (Small Computer System Interface / Küçük Bilgisayar Sistemi Arayüzü) ismi verilen bir teknoloji kullanıyordu. Bu teknoloji hem daha uygun özellikler sunuyordu hem de Parallel ATA’dan daha evvel piyasaya sunulmuştu. Ek olarak performans bakımından da çoklu talepleri işlerken daha az işlemci kullanılmasını sağlıyordu.

SCSI konnektörleri. – Görsel Kaynağı: SCSI.Solutions

PATA arayüzü maalesef kablo karmaşıklığına neden olan, çok süratli olmayan bir yapıya sahipti. Bu nedenle yaklaşık 20 sene evvel Serial CET yani SATA ismi verilen ilişki tekniği ve yuvalı anakartlar piyasaya sunuldu. İsminden da anlaşılabileceği üzere tek kabloda bir adet aygıtın kullanıldığı bu standart, eskiye göre çok daha düzgündü. Hala de bilgisayarlarımızda SATA ilişkilerini kullanıyoruz. Öncülü olan Parallel CET ilişkisine göre SATA’nın en son sürümü 6 Gbps’e kadar bant genişliği sağlıyor.

SATA’nın daha gelişmişi olan SATA Express isminde da 10 Gbps’e kadar sürat sağlayan bir sürümü daha mevcut ancak olağan bilgisayar kullanıcıları için SATA 3.0 bile gereğince uygun bir bant genişliğine sahip. Maalesef üzücü şey şu ki, çok sayıda SATA irtibatı gerektiren depolama şoförünüz varsa, anakart üzerindeki SATA portlarının azlığı büyük bir sorun. SATA portlarını rastgele bir çoklayıcı yardımıyla çoklayıp kullanamazsınız. Bu nedenle ya daha fazla irtibat noktası içeren bir anakart tercih etmelisiniz ya da az sayıda diskle en yüksek boyutu elde etmeye çalışmalısınız.

Şayet istediğiniz şey saf sürat ve güç ise, günümüzde neredeyse NVM Express arayüzü tek seçenek. Parallel CET ve Serial CET ilişkilerinin tersine, soket ile bilgisayar ortasındaki irtibat burada arayüz tarafından belirlenir ve sinyalleme süreçleri için PCI-Express’den yararlanılır. NVMe arayüzünü kullanan iki adet soket yapısı bulunur. Bunlar U.2 ve M.2 olmak üzere iki tanedir. U.2 fizikî manada SATA Express ile neredeyse tıpkı olsa da, ikinci çeşit olan M.2 soket yapısını kullanan NVMe SSD’ler çok daha farklı bir yapıya sahip. Evvelce NGFF (Next Generation Form Factor) olarak anılan M.2 form faktörü aslında SATA, USB ve PCI Express olmak üzere üç adet arayüzü destekliyor.

4 farklı boyuta sahip M.2 soketi bulunuyor. 4 farklı genişliğe sahip olan M.2 yuvası, her biri 8’e ayarlanmış uzunluktaki aygıtları destekliyor. Ek olarak 3 adet farklı anahtar konfigürasyon vardır ve 22 mm genişliğindeki M.2 yuvası 80 mm uzunluğuna kadar olan aygıtları dayanaklar.

M.2 yuvasında ve M.2 dayanaklı aygıtların sağında ufak bir çentik bulunur. Bu aslında M.2 form faktörünü kullanan aygıtların sistemle irtibat sağlamak emeliyle 4 adet PCI-Express şeriti kullandığını tabir eder. Lakin birden fazla kişinin yanılgıya düştüğü üzere M.2 yuvaları sadece PCI-Express kullanmaz. PCI-Express desteklemeyen bir bilgisayar kullanılıyorsa ve NVMe desteği yoksa SATA arayüzünden de yararlanılabilir.

M.2 yuvalarına takabileceğiniz en düzgün aygıtlardan birisi katı hal depolama şoförleridir. 250 GB bir M.2 SSD ortalama 60 dolar yani Türkiye pazarında 450-500 lira civarına bulunabiliyor. Çağdaş bilgisayarlardaki genel depolama yapısında Windows’un şurası olduğu PCI-Express kullanan bir M.2 SSD ve öteki büyük evraklar için SATA sabit diskler ile SSD’ler birlikte kullanılır.

Yazı boyunca şu ana kadar yalnızca çıkarılamayan, taşınabilirliği neredeyse olmayan depolama soketlerine ve ilişki yollarına değindik ancak bildiğiniz üzere taşınabilir diskler de artık hayatımızın ayrılmaz bir modülü haline geldi. USB ve SD kartların yavaş yavaş yerini aldığı FireWire ve PC Card’lar da birer taşınabilir depolama ünitesi soketiydi. Günümüz laptoplarında USB yuvalarıyla SD kart okuyucular bir ortada gelirken masaüstü bilgisayarlarda SD kartları kullanabilmek için ek aparatlar kullanmak gerekebiliyor.

Hangi depolama ünitesi ve soket yapısını kullanacağınıza dair telaş ile birlikte merakınız varsa, sürat ve kritik yükler için M.2 arabirimli NVMe diskleri kullanabilirsiniz ancak üzülmenize gerek yok. PCIe 4.0 dayanaklı bir NVMe SSD ile çağdaş SATA disklerin ortasındaki farkı günlük kullanımda pek hissetmezsiniz.

Bir laptopa ilişkin M.2 slotu ve M.2 formunda SSD.

Etraf Üniteleri Soketleri

Mouse, klavye, yazıcı ve harici depolama ünitelerinin her biri aslında etraf ünitesi. Tüm etraf ünitelerini bir bilgisayara bağlamak istiyorsanız genelde bunun için USB (Universal Serial Bus / Üniversal Seri Yolu) ismi verilen portlardan yararlanılır. Başka birçok ilişki noktası üzere USB de geçen 25 yıl içinde her daim geliştirilen vazgeçilmez soket yapılarından birisi. Fareleri, kulaklıkları, klavyeleri ve flash belleklerin hepsini desteklemeleri durumunda USB portları yardımıyla kullanabilirsiniz.

Klavye ve fare için de öteki bir alternatif daha bulunuyor. Eski PS/2 noktaları ve standart USB 2.0 Type-A soketleri. Bu etraf üniteleri temelde çok fazla güç istemediklerinden, kullanabilmek için bu kontakları yapmak kâfi.

Yüksek çözünürlüklü bir doküman tarayıcı yahut yüksek süratli harici disk bağlamak için de mümkün olduğunca fazla bant genişliğine gereksinim duyarsınız. Bunun için de USB 3.0 portlarından rastgele birisi işinizi görecektir. Spesifikasyonun üç adet farklı sürümü bulunsa da, fizikî olarak soketler daima birebir kalır. Şayet USB soketinizin sürüm numarasını bilmiyorsanız ufak bir ipucu verelim. Mavi genelde daima 3.0, 3.1 ve 3.2 için kullanılan soket rengidir. Tekrar de tam emin olmak hedefiyle bilgisayarınızın kullanma kılavuzunu denetim edin.

Etraf ünitesi bağlamak için en güzel soketlerden olan USB’nin son sürümlerinden Type C ise bilinen yapının bilakis farklı bir soket yapısına sahip. Daha küçük olmasından mütevellit kendisine her dizüstü bilgisayarda, tablette ve telefonda yer bulabilir. Tıpkı vakitte çeşitli yüksek suratları dayanaklar. Daha ayrıntılı bilgi edinmek için daha evvel yazmış olduğumuz “USB-C nedir?” isimli yazıyı okuyabilirsiniz.

Etraf ünitesi soketlerinden birisi olan USB’nin en hoş yanı ise, birebir vakitte aygıtların pillerini de şarj etme özelliğinin bulunması. Thunderbolt sayesinde 25W’a kadar pil şarj dayanağı ve anlık güç sağlamak hedefiyle 100W güç iletimi mevcut. Öteki olağan etraf ünitelerinde bu türlü bir özellik yok. Bu sadece USB irtibat noktasına has.

Özetle bu başlık altında etraf ünitelerinin ilişkisi için kullanılan soketleri öğrendik, USB’ler bu hedefle kullanmak için en yeterli ilişki noktalarından birisi. Çok uzatmadan yazıya kaldığımız yerden yeni bir başlıkla devam edelim.

En sağdaki boş port HDMI, bir solundaki ise şarj dayanaklı USB portu. Ortada ise bir adet USB-C portu bulunmakta.

Ses Soketleri

Ses soketlerinde/bağlantı noktalarında kullanıcılar tarafından çok karıştırılan bir konu kelam konusu. Masaüstü bilgisayarlarının birçoklarının ardında, dizüstü bilgisayarların ise yan kısımlarında bulunan jak soketleri, kullanıcılar tarafından yıllarca gerçek kullanılmadı. Örneğin bir masaüstü bilgisayarda önde 2 geride ise 6 (uygun fiyatlı anakartlarda genelde 3) adet 3.5 mm jak giriş/çıkışı bulunur. Pekala ya neden geride 6 adet iken önde 2 tane jak bulunur?

Bunun yanıtı kolay. Ses soketlerinde bu girişlerin her biri özel bir mana tabir ediyor. Pembe giriş mikrofon için, yeşil olan ise ses çıkışı/hat çıkışı gayesiyle kullanılır. Olağan bir kullanıcının bilmesi gereken sadece bu iki renktir. Mikrofon için pembeye, ses alabilmek için yeşil çıkışa irtibat sağlamak genelde kâfi. Öbür renklerdeki giriş ve çıkışlar surround ses kurulumları için kullanılır. Siyah olan art hoparlör, gri olanlar yan hoparlörler ve turuncu olan ise merkez/subwoofer hoparlörler için kullanılır. Mavi ise müzik aletlerini bilgisayara bağlamak emeliyle kullanılır.

Bu, birçok bilgisayarda ve ses kartında bu biçimde kullanılabilirken maalesef üniversal bir standart haline gelebilmiş değil. Bir konektörün yanlışsız biçimde nasıl bağlanılabileceğini öğrenmek istiyorsak, satın aldığımız aygıt ile bilgisayarımızın kullanım kitapçığını denetim etmeliyiz.

Ses soketleri sırf renkli jak girişlerinden ibaret değil elbette. Çeşitli gayelerle kullanılan bir soket daha mevcut. Gri, kare formunda olan bu soket yapısına S/PDIF deniliyor. S/PDIF yuvası yardımıyla, TOSLINK konektör kullanılarak fiber optik kablo aracılığıyla ses sinyalleri iletilebiliyor. Bu yuva yardımıyla bilgi sıkıştırması olmadan en fazla iki ses kanalı kullanılabilir lakin Dolby AC-3 üzere bir sıkıştırma yardımıyla 7.1 surround ses iletimi de sağlanabilmekte.

Ses ve etraf ünitelerini gösteren fotoğraf.

Ağ Soketleri

İnceleyeceğimiz en son konektör çeşidi ise kolay bir LAN ağı yahut internete çıkmak için modem ile ortamızda ilişkiyi kurduğumuz ağ soketleri. Akıllı telefonlar, dizüstü bilgisayarlar üzere taşınabilir aygıtlar kullananlar genel itibariyle kablosuz teknolojinin nimetlerinden faydalanmayı tercih ediyor. Ama o denli durumlar ve yerler oluyor ki mobiliteden çok stabilite daha bi’ kıymet arz ediyor. Bu şekil yerlerde ise hala Ethernet ilişkisi kullanılmaya devam ediliyor.

Çabucak çabucak tüm masaüstü ve dizüstü bilgisayarlar Ethernet ilişkisine uygun bir soket/portla birlikte gelir. Bu yuvaya genelde RJ45 (Registered Jack # 45) denilir. İlişki sağlamak emeliyle 8P8C konektörün kullanıldığı bu yapı, bir sanayi standardı.

RJ45 ile RJ11 portlarını gösteren bir fotoğraf.

Ağ soketlerinde temasların suratları, verimliliği konektörlerden ve soketlerden fazla kablolara ve ağ kartına bağlı olarak değişir. Örneğin Inel I218 yongadan yararlanan bir anakartta 1 Gbps’a kadar transfer suratı desteklenir.

Günümüzdeki birçok dizüstü bilgisayar ve tablet üzere taşınabilir aygıtlarda kablosuz irtibat özelliği bir arada gelirken, masaüstü bilgisayarın kimilerinde hala anten ilişkisi sağlayabilmek için çeşitli yuvalar bulunur. Bu usul bilgisayarlar kablosuz kullanıma antenler takılmadan hazır değildir. İlgili soketlere birer adet Wi-Fi anteni takmanız durumunda kablosuz kullanmaya başlayabilirsiniz. Bu soket yapısına ise RP-SMA denilir.

Kimi eski dizüstü bilgisayarlarda ise halen dial-up döneminde olduğu üzere kullanılan modem ismi verilen dahili bir kart ile telefon sınırının bağlanması için kullanılan yuvalar bulunur. Bu yuvalar genelde bildiğimiz xDSL modemlerin RJ11 portlarına benzerler. Dial-up bağlantılarda standart telefon çizgisi üzerinden gelen ses sinyalleri kullanılarak internete bağlanılıyordu. Bu ses sinyallerinin internet irtibatına dönüşmesini sağlayan aygıtlara ise modem ismi veriliyordu. 2000’lerin başlarında üretilen dizüstü bilgisayarlarda bu girişleri görmek hala mümkün. Günümüzde ise bu türlü bir şeye artık gerek kalmadığından yeni bilgisayarlarda bulunmuyor.

Özel Olarak Geliştirilen Soketler

Kimi firmalar özel olarak kendi soket yapılarını geliştirmeyi tercih ediyorlar. Bunlardan en bilineni iPhone 5 ile 2012 ayında piyasaya sunulan Apple Lightning konektör ve soket yapısı. 2012 yılından beri iPad ve iPod’da dahil olmak üzere Apple ekosisteminde lightning soketler kullanılıyor. Apple daha öncesinde de kendisine mahsus bir konektör yapısına sahipti ancak 30 pinli olmasından dolayı daha küçük bir teknoloji kullanılması daha mantıklıydı. Bu nedenle rakiplerinin yaptığı üzere micro-USB yahut mini-USB kullanmak yerine kendi soket yapısını geliştirdi ve kullanıcıların beğenisine sundu. Denildiği üzere kullanıcılar tarafından pek sevilmese de, hala Apple eserlerinde kullanılmaya devam ediliyor.

Yaklaşık 3 sene sonra MacBook’lar ile birlikte USB 3.0 Type-C standardı kullanılmaya başlandı. Ayrıyeten Intel ve Apple, var olan soket yapısı üzerinden daha süratli ve fonksiyonel data transferi için Thunderbolt teknolojisini geliştirmeye başladı. Birinci çıktığı vakitlerde lisans fiyatı nedeniyle PC pazarında pek karşılık bulamamış bir teknoloji olsa da Thunderbolt 3 sürümüyle birlikte Intel’in lisans fiyatlarını düşürme kararıyla düzgünce yaygınlaşmaya başladı. Buna karşın hala Thunderbolt dayanağı olmayan bilgisayarlara rastlamak mümkün.

Görselde Thunderbolt 3 portları ve özellikleri anlatılıyor.

Sonuç

Bilgisayar dünyasıyla içli dışlı olan birçok kişi yazı boyunca bahsedilenlerden daha çok sayıda soketin var olduğunu kesinlikle bilir. Bu yazıda güç irtibatları, platformlar için modüller ve çeşitli çoklayıcılardan bahsedilmedi. Tekrar de bilinmesi gereken en temel portları ve konektörleri öğrendiniz. Bahsedilmeyenlerin birçoğu da aslında yeniden öğrenmiş olduğunuz bileşenlere ilişkin yan konektör ve soketlerden oluşuyor.

Yazıda bir şey dikkatinizi çekmiş olmalı ki, her geçen gün yeni soketler ve standartlar geliştirilip yeni yeni ilişki noktaları piyasaya sunulmaya başlanıyor. Değişime ayak uyduramayanlar tedavülden kalkarken, kullanıcıların benimsediği yapılar hala kullanılmaya devam ediyor. Bilmeniz gereken en temel şey aslında bu soketlerden fazla soketlerin ne işe yaradığı, neden kullanıldığı olmalı.

Umarız uzun ancak yorucu olan bu yazıyı beğenmişsinizdir. Sorularınız için Technopat Sosyal’de mevzu açabilir, eklemek istedikleriniz yahut düzeltmek istedikleriniz varsa yorum olarak belirtebilirsiniz.

Kaynak: Technopat