İnsan zekâsını yanlış mı anladık?

THINKSTOCK

Arılar dörde kadar sayabilir, karmaşık işaretleri okuyabilir, izleyerek öğrenebilir, dans ederek birbiriyle haberleşebilir. Çiçeklerin üzerinde dolaşırken araları dikkate alıp ona nazaran bir rota belirler, böylelikle en az eforla en fazla çiçek özü toplayabilir. Kovan içinde de tek tek arılar paklık, ölülerin taşınması, havalandırma üzere işleri paylaşırlar.

İnsan beyni arı beyninden 100 bin kat daha büyüktür; ancak insan davranışının temel özelliklerini arı kovanında da görürüz. O halde beynimizdeki bu koca gri husus ne işe yarıyor ve onu öteki hayvanlardan ayıran özellikler nelerdir? Bunlar BBC Future tarafından 15 Kasım’da Sidney’de düzenlenen Dünyayı Değiştiren Fikirler Tepesinde ele alınacak sorulardan kimileri.

BÜYÜK BEYİN GEREKSİZ YER Mİ KAPLIYOR?

Yediklerimizden elde ettiğimiz gücün beşte biri beyindeki hudut hücrelerinin birbiriyle elektrikli irtibatı için harcanır. Şayet büyük beynin sağladığı bir avantaj yoksa bu büyük bir güç israfı olurdu.

GETTY 

Bunun birtakım faydaları var tabi. En azından işlerimizi daha aktif yapmamızı sağlıyor. Örneğin arılar bir şey arıyorsa etrafındaki eşyayı tek tek ele alması gerekir, meğer daha büyük hayvanların hepsini birebir anda yapacak ekstra beyin gücü vardır. Yani büyük beyin sayesinde tıpkı anda birçok işi yapabiliriz.

Büyük beyin tıpkı halde daha fazla şey hatırlamamızı sağlar. Arı bulacağı yiyecekle ilgili birkaç işareti kıymetlendirebilir, temaslar çoğaldıkça başı karışır. Meğer bir güvercin bile 1800’den fazla resmi hatırlayabilir. Bu beşerle kıyaslanamayacak kadar küçüktür elbette. Örneğin hafıza şampiyonları Pi sayısının binlerce basamağını hatırlayabilir.

ÇOK ŞEY HATIRLAYABİLİRİZ, ÖTEKİ NE?

Kimilerinin güzeline gitmeyecek olsa da Darwin bu farklılıkları temele dayalı görmüyor. Meğer insan medeniyeti bütün bu muvaffakiyetleri kaydederken başka hayvanlardan üstün yanları olması gerekmiyor mu?

GETTY / İnsan beyninde 100 milyar hudut hücresi var.

Kültür, teknoloji, fedakârlık üzere birçok özellik insanın büyüklüğünün işareti olarak görülür. Lakin detaylı bakıldığında bu listenin daraldığı da görülecektir.

Örneğin makak maymunlarının yemiş kırmak için taşı alet olarak kullandığı, kargaların deliklere çubuk sokup yiyecek çıkardığı biliniyor. Ahtapot üzere omurgasız bir canlının bile deniz tabanındaki Hindistan cevizi kabuklarını sonra sığınak olarak kullanmak üzere kenara çektiğine şahit olunmuştur.

Zambiya’da bir şempanzenin aksesuar olarak kulağına ot taktığı, kümedeki öteki şempanzelerin de onu taklit ettiği görülmüş, araştırmacılar bunu kültürel bir söz hali olarak yorumlamıştır.

Birçok hayvanda ayrıyeten adalet ve başkasının hislerine ortak olma hali de gözlenmiştir. Yani hayvanların da karmaşık bir duygusal dünyası var ve hisler sadece beşere has değil. Örneğin bir kambur balina yardımsever bir davranışla fok balığını katil balinanın saldırısından korumuştur.

GETTY / Alaca karga en zeki kuşlardan biri olarak biliniyor.

ŞUURLU DÜŞÜNME YETENEĞİ

Tahminen de asıl fark bir canlının kendisini birey olarak tanıma yeteneğinde yatıyordur. Beşerde bu benlik duygusu 18 aydan sonra gelişir.

Ancak bonobo, şempanze, orangutan, goril, yunus balığı, katil balina ve alaca karga üzere öteki hayvanlarda da bir çeşit benliğinin farkında olma hali gelişmiştir.

ÖYLEYSE İNSAN BEYNİ ÖZEL DEĞİL Mİ?

Bu sonuca varmak gerçek olmaz. Kimi zihinsel yetenekler yalnızca beşere mahsustur. Öncelikle insanın konuşuyor olması değerli bir özelliktir. Gün boyunca ne düşünüyor ve hissediyorsak bunu etrafımızdakilere anlatabiliriz.

GETTY / Filler kendi yansımalarını tanıyor

Öbür hiçbir canlı bu özgürlüğe sahip değildir. Örneğin, bal arısı dans yoluyla bir çiçeğin yerini, hatta oradaki tehlikenin varlığını öbür arılara anlatabilir. Ancak arının oradaki deneyimi hakkında hiçbir bilgi vermez. İnsan lisanı ise sınırsızdır. Çok çeşitli söz kombinasyonlarıyla en derin hislerimizin yanı sıra fizik kurallarını da anlatabiliriz. Gerçek kelimeyi bulamamışsak yeni sözler yaratabiliriz.

Daha da ilginci konuşmalarımızın birden fazla yaşadığımız anla da ilgili değildir, geçmiş ve gelecek üzerinde ağırlaşır. Bu da yeniden beşere mahsustur. İnsanın ‘semantik’ hafızası vardır. Bir de daima olmayan, ‘olaylara dayalı’ hafıza vardır; geçmiş olayların duyumsal olarak birçok formda hatırlanmasını sağlar. Bu Paris’in Fransa’nın başşehri olduğunu bilmekle oraya yaptığınız seyahatten imgeler ve sesler hatırlamak ortasındaki farktır.

Geçmişi bu formda düşünmek geleceği de hayal etme imkanı sağlar bize. Geçmişteki bütün seyahatleri hatırlayarak gelecek seyahatinizi hayal edebilirsiniz örneğin.

GETTY / Arılar yaşadıklara ana odaklanmıştır, geçmiş ve gelecek algıları yoktur

Öbür hiçbir hayvanda bu halde detaylı şahsî anılar ile gelecekteki aksiyonları planlama yeteneği birlikte yoktur. Kovanda karmaşık vazifeleri yerine getiren arılar bile aslında yalnızca o anın gereksinimlerine karşılık veriyordur; kanıları bir adım ötesine geçemez. Larva halindeyken neler hissettiklerini hatırlamazlar örneğin.

Lisan ile birlikte zihinsel ‘zamanda yolculuk’ beşere deneyimlerini ve umutlarını diğerleriyle paylaşma imkanı sağlar. Böylelikle nesilden nesle aktarılan ortak bir bilgi birikimi oluşur. Bilim, teknoloji, edebiyat, mimari… elhasıl bu makaleyi okumanızı sağlayan her şey bunsuz mümkün olmazdı.